Tabiiy geografik zonalar

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 14–15-b. — ziyouz.com

Tabiiy geografik zonalar TABIIY GEOGRAFIK ZONALAR, quruqlikning tabiat zonalari — iqiim omillariga boğliq ravişda, asosan, issiqlik bilan namlik mikdori va nisbatiga qarab muayyan tartibda krnuniy almaşinib boradigan geografik (landşaft) qobiqning yirik bölinmalari. Zonalar almaşinuvi ekvatordan qutblarga va okeanlardan materik içkarisiga tomon yuz beradi. Ular, odatda, kenglik böylab çözilgan bölib, aniq çegaralarga ega emas, astasekin bir-biriga ötib boradi. Yer yuzida röy beradigan hrdisalar Yerning içki kuçlariga va Quyoşdan keladigan radiatsiya miqdoriga boğliq. Yer şar şaklida bölganligi uçun Quyoşning nur energiyasi bir tekisda taqsimlanmaydi. Bu omillar tabiiy şaroiti bir-biridan tubdan farq qiladigan T.g.z.ni vujudga keltiradi: Quyoşning nur energiyasi ekvatordan qutblarga tomon turli miqdorda tuşganligidan tra, buğlaniş, bulutlar, yoğinlar, relyef va şamollar, nuraş va tuproq hosil böliş jarayonlari, suv, ösimliklar va b. zonalar hosil qilgan. Har bir zona uçun uni taşkil etgan tabiat komponentlari va jarayonlari (iklim, gidrologik, geokimyoviy, geomorfologik, tuproq va ösimlik qoplami hamda hayvonot dunyosi)ning tipik xususiyatlari xos. Köpgina T.g.z.ga uning eng yorqin indikatori — ösimlik tipiga qarab nom berilgan (örmon zonasi, daşt zonasi, savanna zonasi va h.k.). Zonalar, öz navbatida, nisbatan tor bölimlar — tabiiy geografik kiçik zonalarga ajratiladi, mas, daşt zonasida quruq va tipik daşt zonasi, mö'tadil mintaqa örmonlari zonasida tayga, aralaş va keng bargli örmonlar zonasi farq qilinadi. Yer şarida tabiiy geografik mintakalar ajratilgan bölib, ularning har birining zonal sistemasi — tekisliklarda zona va kiçik zonalar, toğlarda balandlik mintakalari töplami mavjud.

Şim. yarim şarda quyidagi zonalar bor: Arktika muz sahrolari, tundra, örmon tundra, mö'tadil mintaqa örmonlari, mö'tadil mintaqa örmondaştlari, mö'tadil mintaqa çala çöllari, mö'tadil mintaqa çöllari, subtropik doim yaşil örmonlar va butazorlar, subtropik aralaş mussonli örmonlar, subtropik örmondaştlar, subtropik daştlar, subtropik çala çöllar, subtropik çöllar, sernam tropik örmonlar, tropik siyrak örmonlar, quruq örmonlar va savannalar, tropik çala çöllar, tropik çöllar, subekvatorial mussonli aralaş örmonlar, ekvatorial örmonlar (gileya) zonalari. Jan. yarim şarda esa tundra zonasi, örmon tundra zonasi, mö'tadil mintaqa çöllari zonasi uçramaydi.

T.g.z. paleogeografik rivojlaniş jarayoni davomida sezilarli özgarişlarga uçragan. Qurukdik va dengizlar maydonining, relyef, iqlim şaroitlari makroşaklining özgarişi bilan ba'zi zonalar yöqolib ketdi yoki boşkalari bilan almaşdi. Ba'zi zonalar çegarasiga inson faoliyatlari ham öz ta'sirini körsatgan. Zona va kiçik zonalarni şartli ajratişga tadqiqotçilar turliça yondoşadilar.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАБИИЙ ГЕОГРАФИК ЗОНАЛАР, қуруқликнинг табиат зоналари — иқиим омилларига боғлиқ равишда, асосан, иссиқлик билан намлик микдори ва нисбатига қараб муайян тартибда крнуний алмашиниб борадиган географик (ландшафт) қобиқнинг йирик бўлинмалари. Зоналар алмашинуви экватордан қутбларга ва океанлардан материк ичкарисига томон юз беради. Улар, одатда, кенглик бўйлаб чўзилган бўлиб, аниқ чегараларга эга эмас, астасекин бир-бирига ўтиб боради. Ер юзида рўй берадиган ҳрдисалар Ернинг ички кучларига ва Қуёшдан келадиган радиация миқдорига боғлиқ. Ер шар шаклида бўлганлиги учун Қуёшнинг нур энергияси бир текисда тақсимланмайди. Бу омиллар табиий шароити бир-биридан тубдан фарқ қиладиган Т.г.з.ни вужудга келтиради: Қуёшнинг нур энергияси экватордан қутбларга томон турли миқдорда тушганлигидан тра, буғланиш, булутлар, ёғинлар, рельеф ва шамоллар, нураш ва тупроқ ҳосил бўлиш жараёнлари, сув, ўсимликлар ва б. зоналар ҳосил қилган. Ҳар бир зона учун уни ташкил этган табиат компонентлари ва жараёнлари (иклим, гидрологик, геокимёвий, геоморфологик, тупроқ ва ўсимлик қоплами ҳамда ҳайвонот дунёси)нинг типик хусусиятлари хос. Кўпгина Т.г.з.га унинг энг ёрқин индикатори — ўсимлик типига қараб ном берилган (ўрмон зонаси, дашт зонаси, саванна зонаси ва ҳ.к.). Зоналар, ўз навбатида, нисбатан тор бўлимлар — табиий географик кичик зоналарга ажратилади, мас, дашт зонасида қуруқ ва типик дашт зонаси, мўътадил минтақа ўрмонлари зонасида тайга, аралаш ва кенг баргли ўрмонлар зонаси фарқ қилинади. Ер шарида табиий географик минтакалар ажратилган бўлиб, уларнинг ҳар бирининг зонал системаси — текисликларда зона ва кичик зоналар, тоғларда баландлик минтакалари тўплами мавжуд.

Шим. ярим шарда қуйидаги зоналар бор: Арктика муз саҳролари, тундра, ўрмон тундра, мўътадил минтақа ўрмонлари, мўътадил минтақа ўрмондаштлари, мўътадил минтақа чала чўллари, мўътадил минтақа чўллари, субтропик доим яшил ўрмонлар ва бутазорлар, субтропик аралаш муссонли ўрмонлар, субтропик ўрмондаштлар, субтропик даштлар, субтропик чала чўллар, субтропик чўллар, сернам тропик ўрмонлар, тропик сийрак ўрмонлар, қуруқ ўрмонлар ва саванналар, тропик чала чўллар, тропик чўллар, субэкваториал муссонли аралаш ўрмонлар, экваториал ўрмонлар (гилея) зоналари. Жан. ярим шарда эса тундра зонаси, ўрмон тундра зонаси, мўътадил минтақа чўллари зонаси учрамайди.

Т.г.з. палеогеографик ривожланиш жараёни давомида сезиларли ўзгаришларга учраган. Қурукдик ва денгизлар майдонининг, рельеф, иқлим шароитлари макрошаклининг ўзгариши билан баъзи зоналар йўқолиб кетди ёки бошкалари билан алмашди. Баъзи зоналар чегарасига инсон фаолиятлари ҳам ўз таъсирини кўрсатган. Зона ва кичик зоналарни шартли ажратишга тадқиқотчилар турлича ёндошадилар.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.