Tabiiy geografiya

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 17–20-b. — ziyouz.com

Tabiiy geografiya - Yerning geografik kobiği tabiiy tarkibi va uning strukturaviy kismlari: barça darajadagi tabiiy hududiy majmualarini (şuningdek, suv havzalarini ham) örganuvçi fan; tabiatşunoslik fanlarining muhim tarmoklaridan biri. Tabiiy geografik majmualarnkng makon va zamonda obyektiv mavjudligini e'tirof etiş T.g.ni eng muhim metodologik tamoyillaridan biri.

Geografik qobiqning murakkab tuzilişi va xususiyatlari uni har tomonlama tadHiq qilişni, ya'ni bir butun hamda alohida komponentlar böyiça ham va undagi kattakiçik tabiiy geografik majmualar böyiça ham tadqiq qilişni taqozo etadi. Bu, öz navbatida, T.g.ning tarmoqlanişiga olib keladi. Hoz. kunda T.g.ning quyidagi asosiy tarmoklari mavjud: umumiy yer bilimi, regional geografiya, landşaftşunoslik, paleogeografiya, xususiy geografiya (iqlimşunoslik, geomorfologiya, biogeografiya va h.k.).

Tarixi. Dastlabki geografik tasavvurlar yunon olimlari Fales (mil. av. 625—547 y.lar), Anaksimandr (mil. av. 610—347 y.lar), Miletlik Gekatey (mil. av. 546—480 y.lar), Gerodot (mil. av. 486—425 y.lar), Platon (mil. av. 427— 347 y.lar), Aristotel (mil. av. 384— 322 y.lar)ning tabiat falsafasi yoki tarixga oid asarlarida uçraydi. «Geografiya» nomli birinçi ilmiy asar Eratosfen (276—194 y.lar) tomonidan yaratilgan. Bu asar öz davrigaça töplangan geografik ma'lumotlarni tartib bilan taxlil qilişning eng dastlabki namunasi bölgan. Yunon olimlarining asarlarida hoz. vaqtda ham mavjud bölgan matematik geogr., mamlakatşunoslik, rayonlaştiriş va tasviriy geogr. kabi yönalişlarga asos solingan edi. Geografik xaritalarning ilk namunalari ham ular tomonidan yaratilgan.

Ilmfan, ma'rifat va madaniyat, şuningdek, Osiyoda, ya'ni ğarbda Örta dengiz böylaridan, şarqda Xitoy çegarasigaça, şim.da Orol dengizi kengliklaridan jan.da Arabiston dengizi qirğoklarigaça bölgan hududlarni öz içiga olgan Şarq olamida rivojlana boşladi. Bu davrda, ayniqsa, 9— 11-a. larda fan va madaniyat tez sur'atlarda rivojlandi, yuzlab ilmfan namoyandalari, olimlar yetişib çikdi. Ulardan Movarounnahr va Xuroson olimlari yetakçi örinlarni egallagan. Öşa davrda yaşab, ijod qilgan va jahon fanida öçmas iz qoldirgan Muhammad ibn Muso alXorazmiy, Ahmad alFarğoniy, Jayhoniy, Abu Zayd va Abu Ma'şar Ja'farlar, Abu Rayhon Beruniy, Mahmud Koşğariy kabilar şunday olimlardan. Ular Yer meridiani uzunligini aniklaş, joylarning geografik koordinatalari jadvallarini tuziş, geofafik xaritalar tuziş, ayrim geografik hodisa va jarayonlarning sabablarini izohlaş, turli mamlakatlar tabiatini tasvirlab yoziş işlarini davom ettirdilar. Köpgina tarixiygeografik va astronomikgeofizik asarlar yoziddi. Örta asrlardagi Şarq olimlarining geografik merosi I.Yu.Kraçkovskip, ğ.Hasanovl&r tomonidan taxlil qilingan.

T.g.ning rivojlanişi tarixida 15— 16-a.larda Yevropadagi Uygoniş davri bilan boğliq bölgan Buyuk geografik kaşfiyotlar muhim ahamiyatga ega böldi. Öşa vaqtda yangi yerlarning yevropaliklar uçun ma'pum bölişi tabiatşunoslikning, şu jumladan, T.g.ning taraqkiyoti uçun ham turtki böldi. Insonlarning geografik tasavvur doirasi ança kengaydi. Öşa davrda Movarounnahrda Hofizi Abrö, Ğiyosiddin Naqqoş,

Abdurazzoq Samarqandiy, Mirzo Uluğbek, Bobur, Muhammad Haydar Mirzo kabilar öz asarlari bilan tasviriy geografiyaning rivojiga munosib hissa qöşdilar.

T.g.ning tarixidagi yana bir muhim bosqiç 19-a.ning 1yarmidan 20-a.ning 60y.larigaça davom etib, yangi ilmiy T.g.ning şakllanişi bilan tavsiflanadi. Bu davrning boşlanişi nemis tabiatşunosi A. Gumboldt asarlariga borib taqaladi. Uning buyuk xizmati tabiat komponentlari orasidagi özaro aloqadorlikning taxlili geogr. fani uçun qanday ahamiyatga ega ekanligini oçib berişda edi. T.g.dagi bu ğoya keyinçalik V. Dokuçayev, L.S.Berg, A. Grigoryev, SV.Kalesnik va b. tomonidan rivojlantirildi. Natijada Yerning geografik qobiği, tabiiy geografik kompleks va landşaft haqidagi ta'limotlar yuzaga keldi. Bir qança tabiiy geografik qonuniyatlar aniqlandi, yangi izlaniş metodlari yaratildi, ilmiy ekspeditsiyalar uyuştirildi. Joylarning tabiiy şaroiti va tabiiy boyliklarini örganiş işlari jadallaşdi. Şarqiy Yevropa tekisligi, Kavkaz, Örta Osiyo, Sibir va Uzok, Şarq regionlarining tabiati va tabiiy resurslari haqida yirik ilmiy asarlar yuzaga keldi. Şular qatorida Örta Osiyoda izlanişlar olib borgan tabiatşunos olimlar N.A.Dimo, R.I. Abolin, D. N. Kaşkarov, Ye.P.Korovin, KZ.Zokirov, I.A.Raykova, N.L.Korjenevskiy, V.M.Çetirkinlarning işlari ahamiyatli böldi.

20-a.ning örtalaridan boşlab T.g. tadqiqotlarining, geografik muassasa va ilmiy markazlarning kölami yanada ortdi. Geograflar soni ham oşdi, yangiyangi ilmiy yönalişlar şakllandi. Jumladan, geofizika, geokimyo, ekologik yönalişlar rivojlandi. Yangi ilmiy tuşunçalar (geografik fazo, Yerning landşaft qobiği, landşaftlar morfologiyasi, antropogen landşaft va h.k.) hamda geografik krnuniyatlar (landşaft qobiğining mozaikligi, diskretligi, geografik zonallikning davriylik qonuniyatlari, qutbiy asimmetriya) vujudga keldi. 7abiiy geografik rayonlaştiriş işlari yangi bosqiçga kötarildi. Uning nazariy asoslari, metodlari takomillaşdi. T.g. konstruktiv bosqiçga ötdi. Tabiiy komponentlarni amaliy maqsadlarda baholaş, ularning taraqqiyot yönalişlarini aniklab, kelajakdagi özgarişlarini başoratlaş tamoyillari va metodlari işlab çiqildi.

Özbekistonlik geograf olimlarning davrasi ança kengaydi. Tanikli olimlar L.S.Babuşkin, O.Yu.Poslavskaya, N.A.Kogay, M. Qoriyev, N.D.Dolimov, H. Hasanovlar qatoriga P.Baratov, M.Mamatqulov, P.Ğulomov, A.Saidov, Yu.Sultonov, L.Alibekov, A.Abdulqosimov, A.Rafiqov, Ş. Zokirov, Ş.Ergaşev, I.Hasanov, I.Abduğaniyev, I.Nazarov kabi olimlar kelib qöşildi. Ular Özbekiston va uning ayrim hududlarining tabiiy va antropogen landşaftlarini tadqiq qildilar, tabiiy geografik rayonlaştiriş, tabiiy geografik baholaş, tabiiy geografik majmualarning rivojlaniş yönalişlarini aniklaş va başoratlaş işlarida samarali mehnat qidsilar. Nazariy asoslari. Umumiy T.g.ning nazariy asoslari negizida quyidagi eng muxim geografik krnuniyatlar yotadi: 1) geografik qobiqning bir butunlik qonuniyati; 2) aylanma harakatlar qonuniyati; 3) geografik qobiqning davriylik qonuniyati, ya'ni barça tabiiy geografik hodisa va jarayonlarning ma'lum vaqt davomida takrorlaniş qonuniyati; 4) geografik qobiqning hududiy tabaqalaniş qonuniyati, ya'ni rivojlaniş jarayonida gazlarning qobiq strukturasining maydonda özgarişi, kattakiçik tabiiy hududiy majmualarga bölinişi. Bu qonuniyat tabiiy geografik rayonlaştiriş uçun nazariy asosdir; 5) geografik zonallik qonuniyati — tabiatda geografik mintaqalar va tabiat zonalarining mavjudligi şaklida namoyon böladi; 6) geografik zonallikning davriy qonuniyati, ya'ni bir tipdagi geografik zonaning turli geografik mintaqalarda uçraşi qonuniyati; 7) azonallik qonuniyati geografik mintaqalarning geografik uzunligi böyiça sektorlarga bölinişi, landşaft zonalarining qam şu yönalişda tabaqalanişi va landşaftlarning balandlik mintaqalari mavjudligida öz ifodasini topişi; 8) zonallik va azonallikning bir butunligi qonuniyati; 9) Yer şarining qutbiy asimmetriya qonuniyati. Uning asosida Yerning şakli, quruklik va suvlarning, organizmlarning taqsimlanişi, iklimlar, geografik qobiq strukturasi, muzliklar maydoni va şakllari, geologik tarixiga köra şim. dengizlarning Jan. yarim şardagilardan farq qilişi yotadi; 10) geografik qobiqning rivojlaniş qonuniyati, bu rivojlanişni harakatga keltiruvçi asosiy kuç — tabiatdagi zonal va azonal hodisalarning özaro kuraşidan, rivojlaniş şakli esa davriylikdan iborat; 11) geografik qobiqning notekis rivojlanişi qonuniyati. Turli landşaftlar turli yoşda bölib, turliça tezlikda rivojlanadi. Bu qonuniyatning muhim tomoni şundaki, landşaftlar biri ikkinçisidan tarkibiga köra emas, balki yoşiga va rivojlaniş bosqiçi xamda sur'atlariga qarab ham farq qilişini hisobga olinişi va landşaftlar özgartirilayotganda bu qonuniyatga amal qilinişini taqozo etadi.

Umumiy T.g. hozirgi vaqtda geografik qobiqning bir butunligi va rivojlanişi töğrisidagi yangi ğoyalar bilan boyidi, landşaft qobiği, geografik fazo nazariyalari olğa surildi, sayyoraviy miqyosdagi geografik başoratga asos solindi, geografik sistemalar haqidagi ta'limot işlab çiqildi. Yer yuzasining morfostrukturasi va morfoskulpturasi haqidagi yangi tasavvur vujudga keldi. Landşaftlarning yoşi va ularni tasniflaşning regional muammolari tahlil qilindi, T.g.ning ekologiya bilan yaqinligi va uzviy boğlikligi asoslab berildi. Inson faoliyatining geografik qobikdagi tabiiy jarayonlarga, geografik muhitga bölgan ta'sirining salbiy va ijobiy oqibatlarini örganiş, bu oqibatlarni oldindan aytib beriş, i.t.larda geofizikaviy, geokimyoviy, matematik, ekologik metodlarni qöllaşga bölgan e'tibor kuçaydi, yangi ekologik yönaliş yuzaga keldi. Hoz. zamon T.g.da tabiiy resurslardan oqilona foydalaniş va tabiatni muhofaza siliş muammoasi asosiy va dolzarb muammo hisoblanadi.

T.g.ning hududlarni tabiiy geografik tavsiflaş metodlari ham takomillaşib bordi. Bu keyingi yillarda yaratilgan köplab monografiyalar, darslik va öquv qöllanmalarida aks etgan. Hoz. kunda T.g. fani hal etilişi lozim bölgan muammolarning köpçiligi, asosan, uning obyekti va predmetining murakkabligi, öziga xos xususiyatlar bilan va fanning hoz. taraqqiyot bosqiçida xalq xöjaligi qöyayotgan vazifalarning murakkabligi bilan boğliqdir. Şunday muammolarning ayrimlari «inson—tabiat» sistemasidagi özaro ta'sir oqibatida yuzaga kelayotgan muammolardan. Sayyoraviy miqyosda röy berayotgan iklim özgarişi, regional kölamda Orol va Orolböyi muammolari, çöllaşiş, tabiiy resurslarning tez sur'atlarda kamayişi, tabiiy muhitning ifloslanişi kabi muammolar şular jumlasidan.

Ad. Anuçin V.A., Teoretiçeskiye osnovi geografii, ML, 1972; Zokirov Ş. S., Landşaftşunoslik asoslari, T., 1994; Hasanov I. A., Ğulomov P. N., Örta Osiyo tabiiy geografinsi, T., 2002. Kalesnik SV., Obşiye geografiçeskiye zakonomernosti Zemli, M., 1970; Milkov F.N., Obşeye zemlevedeniye, M., 1990; Yurenkov G.I., Osnovniye problemi fiziçeskoy geografii i landşaftovedeniye, M., 1982.

Şuhrat Zokirov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАБИИЙ ГЕОГРАФИЯ - Ернинг географик кобиғи табиий таркиби ва унинг структуравий кисмлари: барча даражадаги табиий ҳудудий мажмуаларини (шунингдек, сув ҳавзаларини ҳам) ўрганувчи фан; табиатшунослик фанларининг муҳим тармокларидан бири. Табиий географик мажмуаларнкнг макон ва замонда объектив мавжудлигини эътироф этиш Т.г.ни энг муҳим методологик тамойилларидан бири.

Географик қобиқнинг мураккаб тузилиши ва хусусиятлари уни ҳар томонлама тадҲиқ қилишни, яъни бир бутун ҳамда алоҳида компонентлар бўйича ҳам ва ундаги каттакичик табиий географик мажмуалар бўйича ҳам тадқиқ қилишни тақозо этади. Бу, ўз навбатида, Т.г.нинг тармоқланишига олиб келади. Ҳоз. кунда Т.г.нинг қуйидаги асосий тармоклари мавжуд: умумий ер билими, регионал география, ландшафтшунослик, палеогеография, хусусий география (иқлимшунослик, геоморфология, биогеография ва ҳ.к.).

Тарихи. Дастлабки географик тасаввурлар юнон олимлари Фалес (мил. ав. 625—547 й.лар), Анаксимандр (мил. ав. 610—347 й.лар), Милетлик Гекатей (мил. ав. 546—480 й.лар), Геродот (мил. ав. 486—425 й.лар), Платон (мил. ав. 427— 347 й.лар), Аристотель (мил. ав. 384— 322 й.лар)нинг табиат фалсафаси ёки тарихга оид асарларида учрайди. «География» номли биринчи илмий асар Эратосфен (276—194 й.лар) томонидан яратилган. Бу асар ўз давригача тўпланган географик маълумотларни тартиб билан тахлил қилишнинг энг дастлабки намунаси бўлган. Юнон олимларининг асарларида ҳоз. вақтда ҳам мавжуд бўлган математик геогр., мамлакатшунослик, районлаштириш ва тасвирий геогр. каби йўналишларга асос солинган эди. Географик хариталарнинг илк намуналари ҳам улар томонидан яратилган.

Илмфан, маърифат ва маданият, шунингдек, Осиёда, яъни ғарбда Ўрта денгиз бўйларидан, шарқда Хитой чегарасигача, шим.да Орол денгизи кенгликларидан жан.да Арабистон денгизи қирғокларигача бўлган ҳудудларни ўз ичига олган Шарқ оламида ривожлана бошлади. Бу даврда, айниқса, 9— 11-а. ларда фан ва маданият тез суръатларда ривожланди, юзлаб илмфан намояндалари, олимлар етишиб чикди. Улардан Мовароуннаҳр ва Хуросон олимлари етакчи ўринларни эгаллаган. Ўша даврда яшаб, ижод қилган ва жаҳон фанида ўчмас из қолдирган Муҳаммад ибн Мусо алХоразмий, Аҳмад алФарғоний, Жайҳоний, Абу Зайд ва Абу Маъшар Жаъфарлар, Абу Райҳон Беруний, Маҳмуд Кошғарий кабилар шундай олимлардан. Улар Ер меридиани узунлигини аниклаш, жойларнинг географик координаталари жадвалларини тузиш, геофафик хариталар тузиш, айрим географик ҳодиса ва жараёнларнинг сабабларини изоҳлаш, турли мамлакатлар табиатини тасвирлаб ёзиш ишларини давом эттирдилар. Кўпгина тарихийгеографик ва астрономикгеофизик асарлар ёзидди. Ўрта асрлардаги Шарқ олимларининг географик мероси И.Ю.Крачковскип, ғ.Ҳасановл&р томонидан тахлил қилинган.

Т.г.нинг ривожланиши тарихида 15— 16-а.ларда Европадаги Уйгониш даври билан боғлиқ бўлган Буюк географик кашфиётлар муҳим аҳамиятга эга бўлди. Ўша вақтда янги ерларнинг европаликлар учун маъпум бўлиши табиатшуносликнинг, шу жумладан, Т.г.нинг тарақкиёти учун ҳам туртки бўлди. Инсонларнинг географик тасаввур доираси анча кенгайди. Ўша даврда Мовароуннаҳрда Ҳофизи Абрў, Ғиёсиддин Наққош,

Абдураззоқ Самарқандий, Мирзо Улуғбек, Бобур, Муҳаммад Ҳайдар Мирзо кабилар ўз асарлари билан тасвирий географиянинг ривожига муносиб ҳисса қўшдилар.

Т.г.нинг тарихидаги яна бир муҳим босқич 19-а.нинг 1ярмидан 20-а.нинг 60й.ларигача давом этиб, янги илмий Т.г.нинг шаклланиши билан тавсифланади. Бу даврнинг бошланиши немис табиатшуноси А. Гумбольдт асарларига бориб тақалади. Унинг буюк хизмати табиат компонентлари орасидаги ўзаро алоқадорликнинг тахлили геогр. фани учун қандай аҳамиятга эга эканлигини очиб беришда эди. Т.г.даги бу ғоя кейинчалик В. Докучаев, Л.С.Берг, А. Григорьев, СВ.Калесник ва б. томонидан ривожлантирилди. Натижада Ернинг географик қобиғи, табиий географик комплекс ва ландшафт ҳақидаги таълимотлар юзага келди. Бир қанча табиий географик қонуниятлар аниқланди, янги изланиш методлари яратилди, илмий экспедициялар уюштирилди. Жойларнинг табиий шароити ва табиий бойликларини ўрганиш ишлари жадаллашди. Шарқий Европа текислиги, Кавказ, Ўрта Осиё, Сибирь ва Узок, Шарқ регионларининг табиати ва табиий ресурслари ҳақида йирик илмий асарлар юзага келди. Шулар қаторида Ўрта Осиёда изланишлар олиб борган табиатшунос олимлар Н.А.Димо, Р.И. Аболин, Д. Н. Кашкаров, Е.П.Коровин, КЗ.Зокиров, И.А.Райкова, Н.Л.Корженевский, В.М.Четиркинларнинг ишлари аҳамиятли бўлди.

20-а.нинг ўрталаридан бошлаб Т.г. тадқиқотларининг, географик муассаса ва илмий марказларнинг кўлами янада ортди. Географлар сони ҳам ошди, янгиянги илмий йўналишлар шаклланди. Жумладан, геофизика, геокимё, экологик йўналишлар ривожланди. Янги илмий тушунчалар (географик фазо, Ернинг ландшафт қобиғи, ландшафтлар морфологияси, антропоген ландшафт ва ҳ.к.) ҳамда географик крнуниятлар (ландшафт қобиғининг мозаиклиги, дискретлиги, географик зоналликнинг даврийлик қонуниятлари, қутбий асимметрия) вужудга келди. 7абиий географик районлаштириш ишлари янги босқичга кўтарилди. Унинг назарий асослари, методлари такомиллашди. Т.г. конструктив босқичга ўтди. Табиий компонентларни амалий мақсадларда баҳолаш, уларнинг тараққиёт йўналишларини аниклаб, келажакдаги ўзгаришларини башоратлаш тамойиллари ва методлари ишлаб чиқилди.

Ўзбекистонлик географ олимларнинг давраси анча кенгайди. Таникли олимлар Л.С.Бабушкин, О.Ю.Пославская, Н.А.Когай, М. Қориев, Н.Д.Долимов, Ҳ. Ҳасановлар қаторига П.Баратов, М.Маматқулов, П.Ғуломов, А.Саидов, Ю.Султонов, Л.Алибеков, А.Абдулқосимов, А.Рафиқов, Ш. Зокиров, Ш.Эргашев, И.Ҳасанов, И.Абдуғаниев, И.Назаров каби олимлар келиб қўшилди. Улар Ўзбекистон ва унинг айрим ҳудудларининг табиий ва антропоген ландшафтларини тадқиқ қилдилар, табиий географик районлаштириш, табиий географик баҳолаш, табиий географик мажмуаларнинг ривожланиш йўналишларини аниклаш ва башоратлаш ишларида самарали меҳнат қидцилар. Назарий асослари. Умумий Т.г.нинг назарий асослари негизида қуйидаги энг мухим географик крнуниятлар ётади: 1) географик қобиқнинг бир бутунлик қонунияти; 2) айланма ҳаракатлар қонунияти; 3) географик қобиқнинг даврийлик қонунияти, яъни барча табиий географик ҳодиса ва жараёнларнинг маълум вақт давомида такрорланиш қонунияти; 4) географик қобиқнинг ҳудудий табақаланиш қонунияти, яъни ривожланиш жараёнида газларнинг қобиқ структурасининг майдонда ўзгариши, каттакичик табиий ҳудудий мажмуаларга бўлиниши. Бу қонуният табиий географик районлаштириш учун назарий асосдир; 5) географик зоналлик қонунияти — табиатда географик минтақалар ва табиат зоналарининг мавжудлиги шаклида намоён бўлади; 6) географик зоналликнинг даврий қонунияти, яъни бир типдаги географик зонанинг турли географик минтақаларда учраши қонунияти; 7) азоналлик қонунияти географик минтақаларнинг географик узунлиги бўйича секторларга бўлиниши, ландшафт зоналарининг қам шу йўналишда табақаланиши ва ландшафтларнинг баландлик минтақалари мавжудлигида ўз ифодасини топиши; 8) зоналлик ва азоналликнинг бир бутунлиги қонунияти; 9) Ер шарининг қутбий асимметрия қонунияти. Унинг асосида Ернинг шакли, қуруклик ва сувларнинг, организмларнинг тақсимланиши, иклимлар, географик қобиқ структураси, музликлар майдони ва шакллари, геологик тарихига кўра шим. денгизларнинг Жан. ярим шардагилардан фарқ қилиши ётади; 10) географик қобиқнинг ривожланиш қонунияти, бу ривожланишни ҳаракатга келтирувчи асосий куч — табиатдаги зонал ва азонал ҳодисаларнинг ўзаро курашидан, ривожланиш шакли эса даврийликдан иборат; 11) географик қобиқнинг нотекис ривожланиши қонунияти. Турли ландшафтлар турли ёшда бўлиб, турлича тезликда ривожланади. Бу қонуниятнинг муҳим томони шундаки, ландшафтлар бири иккинчисидан таркибига кўра эмас, балки ёшига ва ривожланиш босқичи хамда суръатларига қараб ҳам фарқ қилишини ҳисобга олиниши ва ландшафтлар ўзгартирилаётганда бу қонуниятга амал қилинишини тақозо этади.

Умумий Т.г. ҳозирги вақтда географик қобиқнинг бир бутунлиги ва ривожланиши тўғрисидаги янги ғоялар билан бойиди, ландшафт қобиғи, географик фазо назариялари олға сурилди, сайёравий миқёсдаги географик башоратга асос солинди, географик системалар ҳақидаги таълимот ишлаб чиқилди. Ер юзасининг морфоструктураси ва морфоскульптураси ҳақидаги янги тасаввур вужудга келди. Ландшафтларнинг ёши ва уларни таснифлашнинг регионал муаммолари таҳлил қилинди, Т.г.нинг экология билан яқинлиги ва узвий боғликлиги асослаб берилди. Инсон фаолиятининг географик қобикдаги табиий жараёнларга, географик муҳитга бўлган таъсирининг салбий ва ижобий оқибатларини ўрганиш, бу оқибатларни олдиндан айтиб бериш, и.т.ларда геофизикавий, геокимёвий, математик, экологик методларни қўллашга бўлган эътибор кучайди, янги экологик йўналиш юзага келди. Ҳоз. замон Т.г.да табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш ва табиатни муҳофаза цилиш муаммоаси асосий ва долзарб муаммо ҳисобланади.

Т.г.нинг ҳудудларни табиий географик тавсифлаш методлари ҳам такомиллашиб борди. Бу кейинги йилларда яратилган кўплаб монографиялар, дарслик ва ўқув қўлланмаларида акс этган. Ҳоз. кунда Т.г. фани ҳал этилиши лозим бўлган муаммоларнинг кўпчилиги, асосан, унинг объекти ва предметининг мураккаблиги, ўзига хос хусусиятлар билан ва фаннинг ҳоз. тараққиёт босқичида халқ хўжалиги қўяётган вазифаларнинг мураккаблиги билан боғлиқдир. Шундай муаммоларнинг айримлари «инсон—табиат» системасидаги ўзаро таъсир оқибатида юзага келаётган муаммолардан. Сайёравий миқёсда рўй бераётган иклим ўзгариши, регионал кўламда Орол ва Оролбўйи муаммолари, чўллашиш, табиий ресурсларнинг тез суръатларда камайиши, табиий муҳитнинг ифлосланиши каби муаммолар шулар жумласидан.

Ад. Анучин В.А., Теоретические основы географии, ML, 1972; Зокиров Ш. С., Ландшафтшунослик асослари, Т., 1994; Ҳасанов И. А., Ғуломов П. Н., Ўрта Осиё табиий географинси, Т., 2002. Калесник СВ., Общие географические закономерности Земли, М., 1970; Мильков Ф.Н., Общее землеведение, М., 1990; Юренков Г.И., Основные проблемы физической географии и ландшафтоведение, М., 1982.

Шуҳрат Зокиров.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.