Tabiiy huquq

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 22–23-b. — ziyouz.com

Tabiiy huquq - davlat va huquq nazariyasida insonning tabiatidan kelib çiqadigan va şu tufayli muayyan davlatda ularning qonuniy tan olinişi yoki olinmasligiga boğliq bölmaydigan prinsiplar, qoidalar, huquq va qadriyatlar yiğindisini anglatuvçi tuşunça. T.h. ğoyasi Yunoniston va qad. Rimda paydo bölib, Sokrat, Aristotel, Sitseron, Ulpian va b. Rim yuristlarining nomlari bilan boğliqdir. Örta asrlarda ilohiyşunos Foma Akvinskiy uni rivojlantirdi. Biroq, bu ğoyalar mustaqil ilmiy maktab va tabiiyhuquqiy ta'limot sifatida 17— 18-a. burjua inkiloblari arafasida şakllandi. Uning közga köringan namoyandalari: G. Grotsiy, T. Gobbs, J. Lokk, Volter, Ş.L. Monteskye, J.J. Russo, A. N. Radişçevlardir. Özbek xalqining Abu Rayhon Beruniy, Abu Nasr Forobiy, Amir Temur, Alişer Navoiy kabi ajdodlari ham huquqni tabiat yoxud Alloh tomonidan insonlarga berilgan imkoniyatlar majmui deb tuşunganlar.

T.h. nazariyasi tarafdorlari jamiyatda ikki, ya'ni pozitiv va T.h. mavjud, deb hisoblaydilar. Pozitiv yoki ijobiy huquq — muayyan davlatda rasman tan olingan va amalda bölgan hamda qonunlarda va davlat hokimiyatining boşqa huquqiy hujjatlarida, şu jumladan, davlat tomonidan sanksiyalangan odatlarda ifodalangan huquqdir. T.h. maktabi vakillari feodal huquqini, ayniqsa, qirol absolyutizmi davridagi huquqni tanqid qilib, uning çeklanganligini, adolatsizligini, davlat hokimiyati qabul qiladigan qonunlar insonlarning oğir qaramlikdagi ahvolini, özboşimçalik va zulmni mustahkamlaşga xizmat qilganligini qoralaganlar.

T.q. pozitiv huquqsan farq qilib, inson tabiatidan, mohiyatidan, adolat, axloqiylik kabi umuman olingan axloqiy tamoyillardan kelib çikali. Şu bois u oqil va adolatlidir, alohida davlatlarning çegaralari bilan çeklanmaydi, balki barça dairlar va xalklarga tarqaladi. U inson tabiati va mohiyati kabi abadiy va özgarmasdir. Undagi asosiy axloqiy va huquqiy ğoyalar — insonning yaşaş, ozodlik, tenglik, erkin böliş, mehnat qiliş, oila, mulk, xavfsizlik, zulmga qarşilik körsatiş kabilarga bölgan tuğma ajralmas huquklarining mavjudligidir. Ularni muhofaza qiliş va ta'minlaş har qanday siyosiy tuzilmaning, birinçi navbatda, davlatning vazifasi bölişi kerak.

T.h. nazariyasi 20-a.ning 2yarmida yanada rivojlantirildi va butun dunyoda inson huquklari uçun olib borilayotgan umumiy kuraşning nazariy asosiga aylandi. T.h.larni sof yuridik ma'nodagi xuquqlar deb ataş qiyin, biroq u pozitiv huquq, ya'ni davlat örnatadigan huquq yordamida real huquklarga aylanişi mumkin.

T.h. nazariyasining asosiy ğoyalari AQŞning Mustaqillik deklaratsiyasida (1776 y.), Fransiyaning Inson va fuqaro huquqi va erkinliklari deklaratsiyasida (1789 y.) va b. davlatlarning huquqiy hujjatlarida öz ifodasini topgan. Insonning tabiiy, tuğma huquqlari köp davlatlarning hoz. zamon huquqiy tizimlarida konstitutsiyaviy jihatdan mustahkamlandi. Özbekiston Respublikasining qonunlari ham insonning T.h.larini, adolat, haqiqat, ozodlik, mustakillik nuqtai nazaridan kelib çiqqan holda belgilamoqda. Jumladan, ÖzR Konstitutsiyasining 24moddasi «har bir insonning ajralmas huquqi» sifatida yaşaş huquqini mustahkamladi.

Ma'rifiy jamiyatda tabiiy va pozitiv huquqni qaramaqarşi qöyiş uçun asoslar yöq, çunki T.h. ijtimoiy munosabatlarni huquqiy tartibga soliş yagona umuminsoniy tizimini taşkil etuvçi inson T.h.larini mustahkamlaydi va himoya qiladi.

Zayniddin Islomov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАБИИЙ ҲУҚУҚ - давлат ва ҳуқуқ назариясида инсоннинг табиатидан келиб чиқадиган ва шу туфайли муайян давлатда уларнинг қонуний тан олиниши ёки олинмаслигига боғлиқ бўлмайдиган принциплар, қоидалар, ҳуқуқ ва қадриятлар йиғиндисини англатувчи тушунча. Т.ҳ. ғояси Юнонистон ва қад. Римда пайдо бўлиб, Сократ, Аристотель, Цицерон, Улпиан ва б. Рим юристларининг номлари билан боғлиқдир. Ўрта асрларда илоҳийшунос Фома Аквинский уни ривожлантирди. Бироқ, бу ғоялар мустақил илмий мактаб ва табиийҳуқуқий таълимот сифатида 17— 18-а. буржуа инкилоблари арафасида шаклланди. Унинг кўзга кўринган намояндалари: Г. Гроций, Т. Гоббс, Ж. Локк, Вольтер, Ш.Л. Монтескье, Ж.Ж. Руссо, А. Н. Радишчевлардир. Ўзбек халқининг Абу Райҳон Беруний, Абу Наср Форобий, Амир Темур, Алишер Навоий каби аждодлари ҳам ҳуқуқни табиат ёхуд Аллоҳ томонидан инсонларга берилган имкониятлар мажмуи деб тушунганлар.

Т.ҳ. назарияси тарафдорлари жамиятда икки, яъни позитив ва Т.ҳ. мавжуд, деб ҳисоблайдилар. Позитив ёки ижобий ҳуқуқ — муайян давлатда расман тан олинган ва амалда бўлган ҳамда қонунларда ва давлат ҳокимиятининг бошқа ҳуқуқий ҳужжатларида, шу жумладан, давлат томонидан санкцияланган одатларда ифодаланган ҳуқуқдир. Т.ҳ. мактаби вакиллари феодал ҳуқуқини, айниқса, қирол абсолютизми давридаги ҳуқуқни танқид қилиб, унинг чекланганлигини, адолатсизлигини, давлат ҳокимияти қабул қиладиган қонунлар инсонларнинг оғир қарамликдаги аҳволини, ўзбошимчалик ва зулмни мустаҳкамлашга хизмат қилганлигини қоралаганлар.

Т.қ. позитив ҳуқуқцан фарқ қилиб, инсон табиатидан, моҳиятидан, адолат, ахлоқийлик каби умуман олинган ахлоқий тамойиллардан келиб чикали. Шу боис у оқил ва адолатлидир, алоҳида давлатларнинг чегаралари билан чекланмайди, балки барча даирлар ва халкларга тарқалади. У инсон табиати ва моҳияти каби абадий ва ўзгармасдир. Ундаги асосий ахлоқий ва ҳуқуқий ғоялар — инсоннинг яшаш, озодлик, тенглик, эркин бўлиш, меҳнат қилиш, оила, мулк, хавфсизлик, зулмга қаршилик кўрсатиш кабиларга бўлган туғма ажралмас ҳуқукларининг мавжудлигидир. Уларни муҳофаза қилиш ва таъминлаш ҳар қандай сиёсий тузилманинг, биринчи навбатда, давлатнинг вазифаси бўлиши керак.

Т.ҳ. назарияси 20-а.нинг 2ярмида янада ривожлантирилди ва бутун дунёда инсон ҳуқуклари учун олиб борилаётган умумий курашнинг назарий асосига айланди. Т.ҳ.ларни соф юридик маънодаги хуқуқлар деб аташ қийин, бироқ у позитив ҳуқуқ, яъни давлат ўрнатадиган ҳуқуқ ёрдамида реал ҳуқукларга айланиши мумкин.

Т.ҳ. назариясининг асосий ғоялари АҚШнинг Мустақиллик декларациясида (1776 й.), Франциянинг Инсон ва фуқаро ҳуқуқи ва эркинликлари декларациясида (1789 й.) ва б. давлатларнинг ҳуқуқий ҳужжатларида ўз ифодасини топган. Инсоннинг табиий, туғма ҳуқуқлари кўп давлатларнинг ҳоз. замон ҳуқуқий тизимларида конституциявий жиҳатдан мустаҳкамланди. Ўзбекистон Республикасининг қонунлари ҳам инсоннинг Т.ҳ.ларини, адолат, ҳақиқат, озодлик, мустакиллик нуқтаи назаридан келиб чиққан ҳолда белгиламоқда. Жумладан, ЎзР Конституциясининг 24моддаси «ҳар бир инсоннинг ажралмас ҳуқуқи» сифатида яшаш ҳуқуқини мустаҳкамлади.

Маърифий жамиятда табиий ва позитив ҳуқуқни қарамақарши қўйиш учун асослар йўқ, чунки Т.ҳ. ижтимоий муносабатларни ҳуқуқий тартибга солиш ягона умуминсоний тизимини ташкил этувчи инсон Т.ҳ.ларини мустаҳкамлайди ва ҳимоя қилади.

Зайниддин Исломов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.