Tabiiy nitratlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 20–21-b. — ziyouz.com
Tabiiy nitratlar - minerallar sinfi, azot kislotasining tabiiy tuzlari. T.n.ning asosiy minerallari; natriyli, kaliyli, ammoniyli selitralar, darapskit, nitromagnezit, nitrokalsit, nitrobarit, gerxardtit, likazit, buttgenbaxit. Strukturasi tabiiy karbonatlarnikiga öxşaş, lekin barqarorligi kam. T.n., odatda xiralaşgan tuzeimon massalar, yupqa qoplama doğlar sifatida va pöstloqçalar kurinişida uçraydi. Barça selitralar suvda yaxşi eriydi, sovitiş xususiyatiga ega. Tabiatda T.n., asosan, 2 yul bilan: biogen va quyoş radiatsiyasi yoki çaqmoq çaqiş ta'sirida atmosferadagi azotning oksidlanişi natijasida hosil buladi. T.n. quruqissiq ikdim şaroitida töplanadi, aks holda ular suvda tez erib ketadi. Konlari Hindiston, Jazoir, Italiya, AQŞ, Vengriya va b. mamlakatlarda bor. Çilida T.n. galogenid, sulfat, selenat va ba'zi iodatlar bilan assotsiatsiyada uçraydi. Bu konlarda kaliy va natriy selitrasi asosiy zaxiralarni taşkil qiladi. Işqorli T.n. azotli organik jismlar va işqorli tuzlar (mas., toğ jinslari darzliklari va buşliklarida kaliy va natriy selitralarining uyumlari)ning özaro ta'siri natijasida hosil böladi. Hoz. davrda T.n. çeklangan miqdorda qazib olinadi, çunki azot birikmalarining asosiy massasi kimyoviy yöl bilan olinadi. T.n.ning köp tarqalganlari — natriy va kaliy selitralari, asosan, azot kislotasi işlab çiqariş.da işlatiladi. T.n.dan azotli öğitlar tayyorlaşda foydalaniladi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАБИИЙ НИТРАТЛАР - минераллар синфи, азот кислотасининг табиий тузлари. Т.н.нинг асосий минераллари; натрийли, калийли, аммонийли селитралар, дарапскит, нитромагнезит, нитрокальцит, нитробарит, герхардтит, ликазит, буттгенбахит. Структураси табиий карбонатларникига ўхшаш, лекин барқарорлиги кам. Т.н., одатда хиралашган тузеимон массалар, юпқа қоплама доғлар сифатида ва пўстлоқчалар куринишида учрайди. Барча селитралар сувда яхши эрийди, совитиш хусусиятига эга. Табиатда Т.н., асосан, 2 йул билан: биоген ва қуёш радиацияси ёки чақмоқ чақиш таъсирида атмосферадаги азотнинг оксидланиши натижасида ҳосил булади. Т.н. қуруқиссиқ икдим шароитида тўпланади, акс ҳолда улар сувда тез эриб кетади. Конлари Ҳиндистон, Жазоир, Италия, АҚШ, Венгрия ва б. мамлакатларда бор. Чилида Т.н. галогенид, сульфат, селенат ва баъзи иодатлар билан ассоциацияда учрайди. Бу конларда калий ва натрий селитраси асосий захираларни ташкил қилади. Ишқорли Т.н. азотли органик жисмлар ва ишқорли тузлар (мас., тоғ жинслари дарзликлари ва бушликларида калий ва натрий селитраларининг уюмлари)нинг ўзаро таъсири натижасида ҳосил бўлади. Ҳоз. даврда Т.н. чекланган миқдорда қазиб олинади, чунки азот бирикмаларининг асосий массаси кимёвий йўл билан олинади. Т.н.нинг кўп тарқалганлари — натрий ва калий селитралари, асосан, азот кислотаси ишлаб чиқариш.да ишлатилади. Т.н.дан азотли ўғитлар тайёрлашда фойдаланилади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.