Tabriz miniatyura maktabi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 24–25-b. — ziyouz.com
Tabriz miniatyura maktabi — örta asrlarda Tabrizda şakllangan tasviriy san'atdagi uslubiy yönaliş. Ilk namunalari 13-a. oxiri — 14-a.larga mansub. Eng rivojlangan davri 16-a.ning 30—40y.lariga töğri keladi. T.m.m. san'atiga dastlabki davrda Şarq va Ğarb. mamlakatlari, ayniqsa, Xitoy miniatyurasining ta'siri kuçli bölgan. Keyinçalik bu san'at an'analari ijodiy özlaştirilib, yangi obraz tuzilişi, ranglar gammasiga ega bölgan uslub yaratilgan. 14-a.da, ayniqsa, 16-a. da Tabriz kitobat san'atinit muhim markaziga aylangan. 15-a.da markaz Hirotga köçiriladi, Hirot miniatyura maktabining şakllanişiga kuçli ta'sir körsatgan. 16-a.da Tabriz safaviylarning markaziga aylangaç, tasviriy san'at yana kjsaddi. Sulton Muhammad Tabriziy boşçiligidagi mahalliy rassomlarga Kamoliddin Behzodniit boş qilib tayinlanişi, Hirot miniatyurasi an'analari bilan T.m.m. an'analarining qöşilib ketişi yuksak darajadagi kitobat san'atini yuzaga keltirdi: badiiy şakl mukammallaşdi, köp şaklli murakkab kompozitsiyalar yuzaga keldi, asarlar epik xarakterga ega böldi, tasvirda me'moriy manzara keng örin egalladi, yangi serhaşam bezaklari, nafis ritmi va yorqin böyoqlar tuzilişi öz navbatida miniatyuraning ta'sirçanligi va jozibasini oşirdi. An'anaviy işqiy, mifologik mavzular örnini saroy hayotini aks etgirişga intiliş egalladi, mavzu doirasining kengayişi bilan rasmlarda demokratik ohanglar, xalq va uning urfodatlari, real kundalik hayoti va tabiat manzaralari ham öz aksini topdi, alohida varaklarda asarlar yaratildi, dabdabali portret yuzaga keldi. Sulton Muhammad, Oğa Mirak, Krsim Ali, Mir Sayd Ali va boşqalar T.m.m.ning yirik vakillaridir. T.m.m. namoyandalari «Şohnoma» (1524, SanktPeterburg), Nizomiyning «Xamsa»si (15-a. oxiri — 16-a., Istanbuldagi Töpqopu saroyida), Raşiduddinning «Jomi' attavorix» (1528—29, Rossiya milliy kutubxonasida) va b. qölyozma kitoblarni badiiy bezagan. T.m.m. örnini Isfahon miniatyura maktabi egalladi. Biroq T.m.m. Eron, Turkiya, Hindiston miniatyura san'atiga yana köp yillar davomida ta'sir körsatgan.
Elmira Ismoilova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАБРИЗ МИНИАТЮРА МАКТАБИ — ўрта асрларда Табризда шаклланган тасвирий санъатдаги услубий йўналиш. Илк намуналари 13-а. охири — 14-а.ларга мансуб. Энг ривожланган даври 16-а.нинг 30—40й.ларига тўғри келади. Т.м.м. санъатига дастлабки даврда Шарқ ва Ғарб. мамлакатлари, айниқса, Хитой миниатюрасининг таъсири кучли бўлган. Кейинчалик бу санъат анъаналари ижодий ўзлаштирилиб, янги образ тузилиши, ранглар гаммасига эга бўлган услуб яратилган. 14-а.да, айниқса, 16-а. да Табриз китобат санъатинит муҳим марказига айланган. 15-а.да марказ Ҳиротга кўчирилади, Ҳирот миниатюра мактабининг шаклланишига кучли таъсир кўрсатган. 16-а.да Табриз сафавийларнинг марказига айлангач, тасвирий санъат яна кжсадди. Султон Муҳаммад Табризий бошчилигидаги маҳаллий рассомларга Камолиддин Беҳзодниит бош қилиб тайинланиши, Ҳирот миниатюраси анъаналари билан Т.м.м. анъаналарининг қўшилиб кетиши юксак даражадаги китобат санъатини юзага келтирди: бадиий шакл мукаммаллашди, кўп шаклли мураккаб композициялар юзага келди, асарлар эпик характерга эга бўлди, тасвирда меъморий манзара кенг ўрин эгаллади, янги серҳашам безаклари, нафис ритми ва ёрқин бўёқлар тузилиши ўз навбатида миниатюранинг таъсирчанлиги ва жозибасини оширди. Анъанавий ишқий, мифологик мавзулар ўрнини сарой ҳаётини акс этгиришга интилиш эгаллади, мавзу доирасининг кенгайиши билан расмларда демократик оҳанглар, халқ ва унинг урфодатлари, реал кундалик ҳаёти ва табиат манзаралари ҳам ўз аксини топди, алоҳида варакларда асарлар яратилди, дабдабали портрет юзага келди. Султон Муҳаммад, Оға Мирак, Крсим Али, Мир Сайд Али ва бошқалар Т.м.м.нинг йирик вакилларидир. Т.м.м. намояндалари «Шоҳнома» (1524, СанктПетербург), Низомийнинг «Хамса»си (15-а. охири — 16-а., Истанбулдаги Тўпқопу саройида), Рашидуддиннинг «Жомиъ аттаворих» (1528—29, Россия миллий кутубхонасида) ва б. қўлёзма китобларни бадиий безаган. Т.м.м. ўрнини Исфаҳон миниатюра мактаби эгаллади. Бироқ Т.м.м. Эрон, Туркия, Ҳиндистон миниатюра санъатига яна кўп йиллар давомида таъсир кўрсатган.
Эльмира Исмоилова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.