Tabu
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 25–26-b. — ziyouz.com
Tabu (polinezça — taqikdaş) — 1) ibtidoiy jamiyat bosqiçidagi xalqlarda tarqalgan taqiqlaş tizimi. T.ning eng mukammal körinişi Polineziyaaa saqlangan. Bu söz aslida Polineziyada paydo bölib, dastlab maşhur ingliz dengiz sayyohi J.Kuk (182879) tomonidan Yevropaga ma'lum qilingan va bayon etib berilgan. Polineziya xalqlari diniy e'tiqodlariga köra, har bir inson tuğilişi bilan qudratli ğayri tabiiy kuç — «mana»ga ega böladi. «Mana» juda xavfli bölib, birovga tegsa ölim keltirişi mumkin. U tabaqalarga qarab har xil kuçga ega, qullarda «mana» bölmagan, ammo aksinça, buyuk sardorlar qudratli «mana» egasi hisoblangan. «Mana» tuşunçasi «T.» sözi bilan bevosita boğliq. Nimaiki «mana» egasi bölsa, öşa narsa xavfli, ya'ni unga tegiş man qilingan — T. qöyilgan. Polineziya xalklarida juda keng Tarkalgan T. tizimini kim buzsa, rioya qilmasa kabila boşlikdari, zodagonlar tomonidan qattiq jazolangan. Şuningdek, öşa davr tasavvurlariga köra, T.ni buzgan odamning ğayri tabiiy kuçlar, ruhlar, xudolar kasallik yoki ölim bilan jazolaydi, deb tuşunilgan. Orolliklarda xudo va ruhga, kohin va kabila boşliqlariga aloqador bölgan ğamma narsa Tlaştirilgan. T. tizimi jamiyatda tabakalanişni ifodalagan. T. obyektlari — buyumlar, sözlar, hayvonlar va b. bulişi mumkin. Aksariyat T.lar moddiy buyumlarga taallukdi buladi. T. insoniyat jamiyati şakllanayotgan davrda individ xattiharakatini jamoa manfaatlariga buysundiriş extiyoji bilan boğliq ravişda kelib çiqqan bulişi mumkin. T. urugçilik jamiyatida inson hayotining muxim tomonlarini, avvalo ekzogamiya nikohi meyorlariga rioya qilinişi (mas., uruğ içida jinsiy aloqalarning taqiqlanişi)ni tartibga solgan. Jamiyat taraqqiy etgan sari T.ning bir qismi odat huquqiy meyoriga aylangan, köpçiligi esa dinga taqiq sifatida kiritilib, uni buziş gunoh hisoblangan. Hoz. davrda ham T.ning ba'zi kurinişlarini uçratiş mumkin. 2) Tilşunoslikda muayyan suzlar, iboralar yoki atokli otlarni qöllaşni takiqlaş, man etiş. Ibtidoiy davrlarda tabiat hodisalarining sirini bila olmagan inson qurquv uyğotadigan sehrli va zararli yovuz kuçlardan, jin, arvoxlardan, ofatli kasallik va yirtqiç hayvonlardan saqlanişning yagona çorasi ularning nomini aytişni man etiş, atamaslik deb tuşungan. Ayniqsa, kişi nomiga nisbatan T. keng tarkalgan. Mas., ölganning nomini, dohiy yoki podşohning, ma'budlarning nomini va ba'zi karindoşlar (qaynota, qaynona, er, kaynoğa)ning nomini aytiş, ularni ovoz çiqarib çaqiriş taqikdangan va bunday atokli otlar tegişli tavsifiy iboralar bilan almaştirilgan. Ovlanadigan, tirikçilik manbai bölgan hayvon nomlari, kişini seskantiradigan jonivorlar va b. vokeajarayonlar ham ba'zan T.laştirilgan. Mas., çayon sözi, özbek şevalarida eşak, benom, gazanda, ayriquyruq, beşböğin va b. nomlar bilan atalgan. Hoz. tillarda ulim haqida, oğir kasallik haqida tuğridantöğri gapirmaslik, yoqimsiz, noxuş narsalarni eslaş, eslatişdan qoçiş odatini ğam T.ga kiritiş mumkin. T. suzlar örniga boşqa suzlar — evfemizmlar zarur böladiki, boşqa tillar singari, özbek tilida ham bunday suzlar köpçilikni taşkil etadi.
Oçil Böriyev, Abduvahob Madvaliyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАБУ (полинезча — тақикдаш) — 1) ибтидоий жамият босқичидаги халқларда тарқалган тақиқлаш тизими. Т.нинг энг мукаммал кўриниши Полинезияаа сақланган. Бу сўз аслида Полинезияда пайдо бўлиб, дастлаб машҳур инглиз денгиз сайёҳи Ж.Кук (182879) томонидан Европага маълум қилинган ва баён этиб берилган. Полинезия халқлари диний эътиқодларига кўра, ҳар бир инсон туғилиши билан қудратли ғайри табиий куч — «мана»га эга бўлади. «Мана» жуда хавфли бўлиб, бировга тегса ўлим келтириши мумкин. У табақаларга қараб ҳар хил кучга эга, қулларда «мана» бўлмаган, аммо аксинча, буюк сардорлар қудратли «мана» эгаси ҳисобланган. «Мана» тушунчаси «Т.» сўзи билан бевосита боғлиқ. Нимаики «мана» эгаси бўлса, ўша нарса хавфли, яъни унга тегиш ман қилинган — Т. қўйилган. Полинезия халкларида жуда кенг Tapкалган Т. тизимини ким бузса, риоя қилмаса кабила бошликдари, зодагонлар томонидан қаттиқ жазоланган. Шунингдек, ўша давр тасаввурларига кўра, Т.ни бузган одамнинг ғайри табиий кучлар, руҳлар, худолар касаллик ёки ўлим билан жазолайди, деб тушунилган. Оролликларда худо ва руҳга, коҳин ва кабила бошлиқларига алоқадор бўлган ғамма нарса Тлаштирилган. Т. тизими жамиятда табакаланишни ифодалаган. Т. объектлари — буюмлар, сўзлар, ҳайвонлар ва б. булиши мумкин. Аксарият Т.лар моддий буюмларга тааллукди булади. Т. инсоният жамияти шаклланаётган даврда индивид хаттиҳаракатини жамоа манфаатларига буйсундириш эхтиёжи билан боғлиқ равишда келиб чиққан булиши мумкин. Т. уругчилик жамиятида инсон ҳаётининг мухим томонларини, аввало экзогамия никоҳи меъёрларига риоя қилиниши (мас., уруғ ичида жинсий алоқаларнинг тақиқланиши)ни тартибга солган. Жамият тараққий этган сари Т.нинг бир қисми одат ҳуқуқий меъёрига айланган, кўпчилиги эса динга тақиқ сифатида киритилиб, уни бузиш гуноҳ ҳисобланган. Ҳоз. даврда ҳам Т.нинг баъзи куринишларини учратиш мумкин. 2) Тилшуносликда муайян сузлар, иборалар ёки атокли отларни қўллашни такиқлаш, ман этиш. Ибтидоий даврларда табиат ҳодисаларининг сирини била олмаган инсон қурқув уйғотадиган сеҳрли ва зарарли ёвуз кучлардан, жин, арвохлардан, офатли касаллик ва йиртқич ҳайвонлардан сақланишнинг ягона чораси уларнинг номини айтишни ман этиш, атамаслик деб тушунган. Айниқса, киши номига нисбатан Т. кенг таркалган. Мас., ўлганнинг номини, доҳий ёки подшоҳнинг, маъбудларнинг номини ва баъзи кариндошлар (қайнота, қайнона, эр, кайноға)нинг номини айтиш, уларни овоз чиқариб чақириш тақикданган ва бундай атокли отлар тегишли тавсифий иборалар билан алмаштирилган. Овланадиган, тирикчилик манбаи бўлган ҳайвон номлари, кишини сескантирадиган жониворлар ва б. вокеажараёнлар ҳам баъзан Т.лаштирилган. Мас., чаён сўзи, ўзбек шеваларида эшак, беном, газанда, айриқуйруқ, бешбўғин ва б. номлар билан аталган. Ҳоз. тилларда улим ҳақида, оғир касаллик ҳақида туғридантўғри гапирмаслик, ёқимсиз, нохуш нарсаларни эслаш, эслатишдан қочиш одатини ғам Т.га киритиш мумкин. Т. сузлар ўрнига бошқа сузлар — эвфемизмлар зарур бўладики, бошқа тиллар сингари, ўзбек тилида ҳам бундай сузлар кўпчиликни ташкил этади.
Очил Бўриев, Абдуваҳоб Мадвалиев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.