Tadbirkorlik

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 35–36-b. — ziyouz.com

Tadbirkorlik — kapital sarflab tovar va xizmatlar yaratiş bilan foyda topişga qaratilgan iqtisodiy faoliyat, biznesning asosiy turi; T. mulkçilik subyektlarining foyda oliş maqsadida tavakkal qilib va mulkiy javobgarligi asosida amaldagi krnunlar doirasida taşabbus bilan iqtisodiy faoliyat körsatişidir. T. noyob qobiliyat, yer, mehnat, kapital, axborotlar bilan bir qatorda iqtisodiyot va işlab çiqariş.ning boş omillaridan biri hisoblanadi. T. biznesga kiradi, lekin har qanday biznes T. bölavermaydi. Biznesda tovar va xizmatlar yaratilib, bozordagi talab krndirilganda T. faoliyati yuzaga keladi.

T. tarixi uzoq ötmişga borib taqalsada, T. tuşunçasi 18-a.da paydo bölgan va köpinça «mulkdor» iborasi bilan bir ma'noda qöllanilgan. Xususan, A. Smit tadbirkorni foyda oliş uçun bironbir tijorat ğoyasini amalga oşiriş maqsadida tavakkalçilik bilan iş köruvçi mulkdor deb tavsiflaydi. Hoz. zamon Ğarb adabiyotida ham T. foyda oliş maqsadida xöjalik yuritiş san'ati, iqtisodiy va taşkiliy ijodkorlik va taşabbusning erkin namoyon bölişi, novatorlik, xavfxatarga doim tayyor turiş kabi belgilar bilan tavsiflanadi.

T. quyidagi tamoyillarga tayanadi: bozor talabiga köra mustaqil iqtisodiy faoliyat olib boriş; foyda olişdan iborat maqsadga ega böliş; iqtisodiy mas'uliyat va majburiyatni öz zimmasiga olib, tavakkaliga iş kila biliş; yangilikka intiliş; belgilangan qonunqoidalarga rioya qiliş; tadbirkorlik sirini saklaş; ijtimoiy mas'uliyatni his etiş, ya'ni öz jamoasi, xalqi farovonligini ta'minlaşni öz faoliyatining asosiy yönalişi deb biliş va b. Taşkiliy jihatdan T. jismoniy va yuridik şaxslar faoliyatidan iborat. T. biznes sifatida, asosan, sanoat, agrar va servis sohalarda keçadi. T. mulkiy jihatdan 4 xil kurinişga ega: davlat tadbirkorligi; xususiy tadbirkorligi; jamoa tadbirkorligi; aralaş T.

Iş kölami jihatidan kiçik, örta va yirik T.ka bulinadi. Ular bir-biridan kapital mikdori, işlovçilar soni, yaratilgan mahsulot va xizmatlarning bozor qiymati (hajmi) va olingan foyda miqdoriga qarab farqlanadi. T. ğoyat murakkab faoliyat bölganidan, maxsus iste'dod, tayyorgarlik va tajribani talab qiladi. Yer yuzida T. bilan aholining 8—10% şuğullanadi, xolos. Xitoyda 2002 y.da aholining 12,5% T. qilgan. Özbekistonda 2003 y. mehnatga layoqatli aholining 15,4% T. bilan şuğullandi. Ulardan mikrofirma sohiblari (ming kişi) — 214,0, kiçik korxona egalari — 17,3, urta korxona egalari — 7,4, fermerlar — 87,5, yakka tartibda T. kiluvçilar — 97,1, mayda dehqon xöjaligi sohiblari — 160,0dan iborat buldi (2004). Özbekistonda T. tarixan köhna hodisa hisoblansada, bozor iqtisodiyotiga ötiş munosabati bilan ötkazilgan iqtisodiy islohotlar natijasida 20-a.ning 90y.laridan boşlab kiçik va urta savdo, umumiy ovqatlaniş, aholiga xizmat kursatiş korxonalarining xususiylaştirilişi munosabati bilan xususiy T. ança rivojlandi. Respublikada iqtisodiyotni isloh qilişning dastlabki bosqiçida «Özbekiston Respublikasida tadbirkorlik töğrisida» qonuni (1991, 15 fev.), «Kiçik va xususiy tadbirkorlikni rivojlantirişni rağbatlantiriş töğrisida» (1995, 12 dek.), «Tadbirkorlik va tadbirkorlar faoliyatining kafolatlari töğrisida» (1999, 15 apr.). «Tadbirkorlik faoliyati erkinligining kafolatlari töğrisida» (2000, 25 may) qonunlari, Özbekiston Respublikasi Prezidentining 2003 y. 23 fev.dagi «Kiçik tadbirkorlik subyektlarini moliyaviy qöllabquvvatlaş mexanizmini takomillaştiriş töğrisidagi» farmoni Özbekistonda bozor iqtisodiyotining asosiy tayançi bölgan tadbirkorlar toifasini şakllantirişga huquqiy bazani yaratdi.

Ahmadjon Ölmasov, Rustam Hasanov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАДБИРКОРЛИК — капитал сарфлаб товар ва хизматлар яратиш билан фойда топишга қаратилган иқтисодий фаолият, бизнеснинг асосий тури; Т. мулкчилик субъектларининг фойда олиш мақсадида таваккал қилиб ва мулкий жавобгарлиги асосида амалдаги крнунлар доирасида ташаббус билан иқтисодий фаолият кўрсатишидир. Т. ноёб қобилият, ер, меҳнат, капитал, ахборотлар билан бир қаторда иқтисодиёт ва ишлаб чиқариш.нинг бош омилларидан бири ҳисобланади. Т. бизнесга киради, лекин ҳар қандай бизнес Т. бўлавермайди. Бизнесда товар ва хизматлар яратилиб, бозордаги талаб крндирилганда Т. фаолияти юзага келади.

Т. тарихи узоқ ўтмишга бориб тақалсада, Т. тушунчаси 18-а.да пайдо бўлган ва кўпинча «мулкдор» ибораси билан бир маънода қўлланилган. Хусусан, А. Смит тадбиркорни фойда олиш учун биронбир тижорат ғоясини амалга ошириш мақсадида таваккалчилик билан иш кўрувчи мулкдор деб тавсифлайди. Ҳоз. замон Ғарб адабиётида ҳам Т. фойда олиш мақсадида хўжалик юритиш санъати, иқтисодий ва ташкилий ижодкорлик ва ташаббуснинг эркин намоён бўлиши, новаторлик, хавфхатарга доим тайёр туриш каби белгилар билан тавсифланади.

Т. қуйидаги тамойилларга таянади: бозор талабига кўра мустақил иқтисодий фаолият олиб бориш; фойда олишдан иборат мақсадга эга бўлиш; иқтисодий масъулият ва мажбуриятни ўз зиммасига олиб, таваккалига иш кила билиш; янгиликка интилиш; белгиланган қонунқоидаларга риоя қилиш; тадбиркорлик сирини саклаш; ижтимоий масъулиятни ҳис этиш, яъни ўз жамоаси, халқи фаровонлигини таъминлашни ўз фаолиятининг асосий йўналиши деб билиш ва б. Ташкилий жиҳатдан Т. жисмоний ва юридик шахслар фаолиятидан иборат. Т. бизнес сифатида, асосан, саноат, аграр ва сервис соҳаларда кечади. Т. мулкий жиҳатдан 4 хил куринишга эга: давлат тадбиркорлиги; хусусий тадбиркорлиги; жамоа тадбиркорлиги; аралаш Т.

Иш кўлами жиҳатидан кичик, ўрта ва йирик Т.ка булинади. Улар бир-биридан капитал микдори, ишловчилар сони, яратилган маҳсулот ва хизматларнинг бозор қиймати (ҳажми) ва олинган фойда миқдорига қараб фарқланади. Т. ғоят мураккаб фаолият бўлганидан, махсус истеъдод, тайёргарлик ва тажрибани талаб қилади. Ер юзида Т. билан аҳолининг 8—10% шуғулланади, холос. Хитойда 2002 й.да аҳолининг 12,5% Т. қилган. Ўзбекистонда 2003 й. меҳнатга лаёқатли аҳолининг 15,4% Т. билан шуғулланди. Улардан микрофирма соҳиблари (минг киши) — 214,0, кичик корхона эгалари — 17,3, урта корхона эгалари — 7,4, фермерлар — 87,5, якка тартибда Т. килувчилар — 97,1, майда деҳқон хўжалиги соҳиблари — 160,0дан иборат булди (2004). Ўзбекистонда Т. тарихан кўҳна ҳодиса ҳисоблансада, бозор иқтисодиётига ўтиш муносабати билан ўтказилган иқтисодий ислоҳотлар натижасида 20-а.нинг 90й.ларидан бошлаб кичик ва урта савдо, умумий овқатланиш, аҳолига хизмат курсатиш корхоналарининг хусусийлаштирилиши муносабати билан хусусий Т. анча ривожланди. Республикада иқтисодиётни ислоҳ қилишнинг дастлабки босқичида «Ўзбекистон Республикасида тадбиркорлик тўғрисида» қонуни (1991, 15 фев.), «Кичик ва хусусий тадбиркорликни ривожлантиришни рағбатлантириш тўғрисида» (1995, 12 дек.), «Тадбиркорлик ва тадбиркорлар фаолиятининг кафолатлари тўғрисида» (1999, 15 апр.). «Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида» (2000, 25 май) қонунлари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2003 й. 23 фев.даги «Кичик тадбиркорлик субъектларини молиявий қўллабқувватлаш механизмини такомиллаштириш тўғрисидаги» фармони Ўзбекистонда бозор иқтисодиётининг асосий таянчи бўлган тадбиркорлар тоифасини шакллантиришга ҳуқуқий базани яратди.

Аҳмаджон Ўлмасов, Рустам Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.