Tadrij
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 36–37-b. — ziyouz.com
Tadrij (arab. — bosqiçmabosqiç ilgarilaş, yuksaliş) — mumtoz şe'riyatdagi badiiy usullardan biri; şe'rda, asosan, ğazallarda muayyan obraz (yoki tuşunça)ni öxşatişlar vositasi bilan darajamadaraja rivojlantirib borişdan iborat. T. köpinça musalsal (zanjir hosil qiluvçi, silsilali) va voqeaband (syujetli) ğazallarga xos bölib, bunda kitobxon köz öngida bir obraz, tuşunça yoki holatning öxşatişlar silsilasi orqali ifodalangan mukammal badiiy tasviri namoyon böladi. Mac, Navoiyning:
Yordin ayru köngul mulke durur sultoni yöq,
Mulkkim sultoni yöq, jisme durur kim, joni yöq.
bayti bilan boşlanadigan ğazalida yordan ajralgan köngilning holati haqida söz boradi. 1-misrada yordan ajralgan «köngil» «sultonsiz mamlakat»ga öxşatilsa, 2-misrada «sultonsiz mamlakat» «jonsiz jism»ga öxşatiladi va h. Öxşatişlar ğazalning oxirigaça darajama-daraja rivojlantirib boriladi va mukammal kompozitsiyani vujudga keltiradi: yordan ajralgan köngil — sultonsiz mamlakat — jonsiz jism — gulu rayhonsiz kora tufroğ — mahi tobonsiz qoronğu keça...
Navoiydan boşqa mumtoz şoirlar ijodida ham T. asosida yaratilgan voqeaband va musalsal ğazallar uçraydi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАДРИЖ (араб. — босқичмабосқич илгарилаш, юксалиш) — мумтоз шеъриятдаги бадиий усуллардан бири; шеърда, асосан, ғазалларда муайян образ (ёки тушунча)ни ўхшатишлар воситаси билан даражамадаража ривожлантириб боришдан иборат. Т. кўпинча мусалсал (занжир ҳосил қилувчи, силсилали) ва воқеабанд (сюжетли) ғазалларга хос бўлиб, бунда китобхон кўз ўнгида бир образ, тушунча ёки ҳолатнинг ўхшатишлар силсиласи орқали ифодаланган мукаммал бадиий тасвири намоён бўлади. Mac, Навоийнинг:
Ёрдин айру кўнгул мулке дурур султони йўқ,
Мулкким султони йўқ, жисме дурур ким, жони йўқ.
байти билан бошланадиган ғазалида ёрдан ажралган кўнгилнинг ҳолати ҳақида сўз боради. 1-мисрада ёрдан ажралган «кўнгил» «султонсиз мамлакат»га ўхшатилса, 2-мисрада «султонсиз мамлакат» «жонсиз жисм»га ўхшатилади ва ҳ. Ўхшатишлар ғазалнинг охиригача даражама-даража ривожлантириб борилади ва мукаммал композицияни вужудга келтиради: ёрдан ажралган кўнгил — султонсиз мамлакат — жонсиз жисм — гулу райҳонсиз кора туфроғ — маҳи тобонсиз қоронғу кеча...
Навоийдан бошқа мумтоз шоирлар ижодида ҳам Т. асосида яратилган воқеабанд ва мусалсал ғазаллар учрайди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.