Tajnis
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 37–38-b. — ziyouz.com
Tajnis (arab. — öxşaş, şaklan öxşaş, hamjins, xamşakl) — oğzaki va yozma adabiyotdagi badiiy san'atlardan. T.da omonimlar nozik söz öyinlarini işlatişga imkon beradi. Şarq badiiyot ilmida T.ni lafzdoşlik darajasi va imlosiga qarab bir neça turlarga ajratganlar. Agar T. birikma lafzdoşligiga asoslangan bölsa «tajnisi murakkab» (maye: yoqildi — yo qildi, yozaman—yoza men), agar T.ning tuzilişi bir xil bölib, yozilişi har xil bölsa «tajnisi lafz» deb atalgan. Özbek adabiyotida T.ni şe'riy san'at sifatida işlatişning 7 turi borligi qayd etilgan. U, ayniqsa, yozma şe'riyatning deyarli barça janrlarida badiiylikni yuzaga keltiriş, söz öyinlari qosil qiliş, söz ma'nolarining xilmaxil tovlanişlarini namoyiş qiliş maqsadlarida qöllangan. Mumtoz şe'riyatda qofiyalarida T.li (omonimli) sözlar işlatilgan nomalar, ğazallar, qitalar, tuyuqlar, fardlar köp. Şoirlar şe'rda, misra yoki baytda bir-biriga şaklan öxşaş, jinsdoş sözlarni turli ma'nolarda qöllaşib, çiroyli T. lar yaratganlar. Ayniqsa, T. turkiy xalklar şe'riyatining öziga xos janrlaridan biri bölgan tuyuqlarda keng qöllangan.
Böldi çun umring kunining vaqti tuş,
Nafsi sargaşt otini köp çopma, tuş.
Hobgoh etgil qanoat manzilin,
Yöqsa hargiz körmagingdir rost tuş.
(Ogahiy).
Birinçi misradagi «tuş» kunning tuş paytini, kişi umrining örtasini; ikkinçisi otdan tuş—yoşingni öylab iş qil, insofga kel; uçinçisi uyquda tuş körmoq ma'nolarida işlatilgan. T.li qofiyalar tuyuqning janr komponentlaridan biridir. Bobur ijodidan boşlab 2 misrasida T. sözlar qofiya bölib keluvçi fardlar ham yaratila boşlagan. T. 15-a. özbek şe'riyatida Yusuf Amiriy, Lutfiy, Navoiy yaratgan tuyuqlarda keng qöllanilgan. Uning san'at sifatidagi namunalari Bobur, Ubaydiy, Munis, Uvaysiy, Komyob, Ogahiy, Amiriy, Rojiy Marğiloniy şe'riyatida ham uçraydi. Keyinçalik: Habibiy, Çarxiy, Ğafur Ğulom, Vosit Sa'dulla va b. T.larning original turlarini topişib, şe'riyatga kiritdilar.
T. xalq oğzaki ijodida ham badiiylikni yuzaga keltiriş omillaridan biri bölib kelgan.
Ad.: Rahmonov V., Şe'r san'atlari, Leninobod, 1972; Rustamov A., Navoiyning badiiy mahorati, T., 1979; Orzibekov P., Tuyuq: Lirikada kiçik janrlar, T., 1976.
Rahmonqul Orzibekov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАЖНИС (араб. — ўхшаш, шаклан ўхшаш, ҳамжинс, хамшакл) — оғзаки ва ёзма адабиётдаги бадиий санъатлардан. Т.да омонимлар нозик сўз ўйинларини ишлатишга имкон беради. Шарқ бадииёт илмида Т.ни лафздошлик даражаси ва имлосига қараб бир неча турларга ажратганлар. Агар Т. бирикма лафздошлигига асосланган бўлса «тажниси мураккаб» (мае: ёқилди — ё қилди, ёзаман—ёза мен), агар Т.нинг тузилиши бир хил бўлиб, ёзилиши ҳар хил бўлса «тажниси лафз» деб аталган. Ўзбек адабиётида Т.ни шеърий санъат сифатида ишлатишнинг 7 тури борлиги қайд этилган. У, айниқса, ёзма шеъриятнинг деярли барча жанрларида бадиийликни юзага келтириш, сўз ўйинлари қосил қилиш, сўз маъноларининг хилмахил товланишларини намойиш қилиш мақсадларида қўлланган. Мумтоз шеъриятда қофияларида Т.ли (омонимли) сўзлар ишлатилган номалар, ғазаллар, қитьалар, туюқлар, фардлар кўп. Шоирлар шеърда, мисра ёки байтда бир-бирига шаклан ўхшаш, жинсдош сўзларни турли маъноларда қўллашиб, чиройли Т. лар яратганлар. Айниқса, Т. туркий халклар шеъриятининг ўзига хос жанрларидан бири бўлган туюқларда кенг қўлланган.
Бўлди чун умринг кунининг вақти туш,
Нафси саргашт отини кўп чопма, туш.
Ҳобгоҳ этгил қаноат манзилин,
Йўқса ҳаргиз кўрмагингдир рост туш.
(Огаҳий).
Биринчи мисрадаги «туш» куннинг туш пайтини, киши умрининг ўртасини; иккинчиси отдан туш—ёшингни ўйлаб иш қил, инсофга кел; учинчиси уйқуда туш кўрмоқ маъноларида ишлатилган. Т.ли қофиялар туюқнинг жанр компонентларидан биридир. Бобур ижодидан бошлаб 2 мисрасида Т. сўзлар қофия бўлиб келувчи фардлар ҳам яратила бошлаган. Т. 15-а. ўзбек шеъриятида Юсуф Амирий, Лутфий, Навоий яратган туюқларда кенг қўлланилган. Унинг санъат сифатидаги намуналари Бобур, Убайдий, Мунис, Увайсий, Комёб, Огаҳий, Амирий, Рожий Марғилоний шеъриятида ҳам учрайди. Кейинчалик: Ҳабибий, Чархий, Ғафур Ғулом, Восит Саъдулла ва б. Т.ларнинг оригинал турларини топишиб, шеъриятга киритдилар.
Т. халқ оғзаки ижодида ҳам бадиийликни юзага келтириш омилларидан бири бўлиб келган.
Ад.: Раҳмонов В., Шеър санъатлари, Ленинобод, 1972; Рустамов А., Навоийнинг бадиий маҳорати, Т., 1979; Орзибеков P., Туюқ: Лирикада кичик жанрлар, Т., 1976.
Раҳмонқул Орзибеков.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.