Tajohuli orifona
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38-b. — ziyouz.com
Tajohuli orifona (arab. bi lib turib bilmaslikka oliş) — mumtoz şe'riyatda öxşatiş usullaridan biri; şoir öxşatiş manbaini kuçaytirib, börttirib körsatiş maqsadida öşa manbaga (odatda yorga, mahbubaga) nisbatan bir yoki bir neça öxşatiş qöllaydi, lekin göyo özini nodon kişilarça tutib, özini bilmaslikka solib, uşbu öxşatişlarining töğrinotöğriligi haqida boşqalardan söraydi. Aslida esa şoirning özini bilib bilmaslikka solişi şartli bölib, uning öxşatişlarida kamçilik, xatolik yöq; uning asl maqsadi yor qiyofasini mubolağali tavsifu öxşatişlar asosida kişi köz öngida aniq gavdalantirişdan iboratdir. Mas., Lutfiyning
Malak yo hur, bilmom, yo parisan?
Bu raftor ila yo kabki dariysan?
baytida şoir ma'şuqa siymosini malak, hur, parilarga, uning yurişini esa kabki dariy (kaklik turi) yurişiga öxşatadiyu, özini bilmaslikka solib, ayni qaysi öxşatiş töğriligini bilmaganday, bu hakda sörab köradi. Töğridantöğri öxşatişga nisbatan bu xil yaşirin öxşatiş, qiyoslaş baytning ta'sirçanligini oşiradi, öquvçiga zavq bağişlaydi.
T.o. san'ati köpinça ğazalning matlasidan maqtasigaça davom ettiriladi, ya'ni barça baytlar şu san'at asosida yoziladi. Mac, Atoiyning
Mengiz yo ravzai rizvonmidur bu?
Oğiz yo ğunçai xandonmidur bu?
bayti bilan boşlanadigan ğazali oxirigaça şu san'atga asoslanib yaratilgan. T.o. san'ati mumtoz şe'riyatimizda keng qöllangan bölib, undan deyarli barça şoirlar foydalanganlar.
Ad.: Hojiahmedov A., Mumtoz badiiyat malohati, T., 1999.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАЖОҲУЛИ ОРИФОНА (араб. би либ туриб билмасликка олиш) — мумтоз шеъриятда ўхшатиш усулларидан бири; шоир ўхшатиш манбаини кучайтириб, бўрттириб кўрсатиш мақсадида ўша манбага (одатда ёрга, маҳбубага) нисбатан бир ёки бир неча ўхшатиш қўллайди, лекин гўё ўзини нодон кишиларча тутиб, ўзини билмасликка солиб, ушбу ўхшатишларининг тўғринотўғрилиги ҳақида бошқалардан сўрайди. Аслида эса шоирнинг ўзини билиб билмасликка солиши шартли бўлиб, унинг ўхшатишларида камчилик, хатолик йўқ; унинг асл мақсади ёр қиёфасини муболағали тавсифу ўхшатишлар асосида киши кўз ўнгида аниқ гавдалантиришдан иборатдир. Мас., Лутфийнинг
Малак ё ҳур, билмом, ё парисан?
Бу рафтор ила ё кабки дарийсан?
байтида шоир маъшуқа сиймосини малак, ҳур, париларга, унинг юришини эса кабки дарий (каклик тури) юришига ўхшатадию, ўзини билмасликка солиб, айни қайси ўхшатиш тўғрилигини билмагандай, бу ҳакда сўраб кўради. Тўғридантўғри ўхшатишга нисбатан бу хил яширин ўхшатиш, қиёслаш байтнинг таъсирчанлигини оширади, ўқувчига завқ бағишлайди.
Т.о. санъати кўпинча ғазалнинг матласидан мақтасигача давом эттирилади, яъни барча байтлар шу санъат асосида ёзилади. Mac, Атоийнинг
Менгиз ё равзаи ризвонмидур бу?
Оғиз ё ғунчаи хандонмидур бу?
байти билан бошланадиган ғазали охиригача шу санъатга асосланиб яратилган. Т.о. санъати мумтоз шеъриятимизда кенг қўлланган бўлиб, ундан деярли барча шоирлар фойдаланганлар.
Ад.: Ҳожиаҳмедов А., Мумтоз бадиият малоҳати, Т., 1999.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.