Tajriba

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 38–39-b. — ziyouz.com

Tajriba — voqelikni amaliy jihatdan hissiyempirik biliş jarayoni. T. keng ma'noda — uquv, malaka va bilimning birligidan iborat. Şuningdek, falsafada bilişning empirik usullaridan biri — eksperiment usuli ham T. deb ataladi. T. qadimdan falsafa tarixida muhim tadqiqot obyekti bölib kelgan. Şarq falsafasida biror narsadagi muayyan xossa yoki xususiyatni tekşirib köriş maqsadida ötkazilgan sinov ham T. deb atalgan. Abu Rayhon Beruniy T.ni eksperiment va kuzatiş bilan boğlab tuşuntiriş tarafdori bölgan. U Ibn Sino bilan munozarada fikran faraz qilib körişga nisbatan amaliy eksperiment işonçliroq ma'lumot berişini ta'kidlab, fikriy mulohazalar oğizdan-oğizga ötiş bilan özgarib borişi va asl ma'nosini yöqotişi mumkin deb, amaliy T.ning ahamiyatini yuqori qöygan. Empirizm va sensualizm vakillari bilimlarimizning eng işonçli va yagona manbai hissiy ma'lumotlardir, deb hisoblaşgan. Ularning fikriça, bilimlarda sezgilardan ilgari bölgan narsalarning özi yöq, hamma bilimlar eng avvalo sezgilar orqali xreil kilinadi. Idealistik empirizm namoyandalari D. Yum, J. Berkli T. asosida obyektiv reallik yotişini inkor etiş asosida uni sezgilar majmuasidan iborat deb bilişgan. F. Bekon, Gobbs, Lokk, Didro, Gelvetsiylar esa T.ning manbai moddiy olam deb materialistik empirizm nuktai nazarida turişgan. Ratsionalizm vakillari Dekart, Spinoza, Leybnits fikriça, olamni mantiqiy bilişda T.ga ehtiyoj yöq, çunki T. uzuqyuluq, bir tomonlama, sayoz va yuzaki, nomukammal bilimlarni beradi. Bunday bilimlarni sistemalaştiriş, umumlaştiriş, çuqurlaştiriş uçun akliy tafakkur kerak böladi deb, bilişda T.ning rolini kamsitişadi. I. Kant T.ni tuşunişda ratsionalizmni ham, empirizmni ham jiddiy tanqid qilgan. Uning fikriça, odamlar muşohadaning şunday bir aprior (tajribagaça bölgan) şakliga egaki, uning yordamida sezgilar orqali olingan ma'lumotlar sintez kilinadi va ular tasavvurdagi böyiça qat'iy tartibga solinadi. Gegel bilişni köp bosqiçli deb tuşunadi, u olamning biliş jarayonida erişgan natijalari bilan qöygan maqsadi örtasida doimo farq böladi, ya'ni erişilgan natijalar maqsadga yetmaydi, oqibatda biluvçi istagan narsa bilan erişgan natijani taqqoslaş asosida predmetga qaraş ham özgarib boradi va şu tarzda predmet haqidagi yangi bilimlar paydo böladi, ana şu yangi bilimlarning hosil böliş jarayoni T.dir, deb hisoblaydi. Pragmatist va instrumentalistlar fikriça, T. narsalardan «instrumental» ma'noda foydalanişdir, ekzistensialistlar T.ni subyektning bevosita içki keçinmalari dunyosi sifatida talqin etadi, neopozitivistlar T.ni subyekt ongining turli holatlari deb hisoblaşadi. Marksça faylasuflar nazarida, T. praktika (amaliyot) kategoriyasiga mansubdir.

Kişilarning hayoti mobaynida orttirgan bilimlari, ukuv va malakalari majmuasi bölgan T. avlodsan avlodga ötib boradi. T. fanni boyitişning, nazariya va amaliyotni rivojlantirişning muhim vositasi bölib xizmat qiladi.

Baxtiyor Törayev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАЖРИБА — воқеликни амалий жиҳатдан ҳиссийэмпирик билиш жараёни. Т. кенг маънода — уқув, малака ва билимнинг бирлигидан иборат. Шунингдек, фалсафада билишнинг эмпирик усулларидан бири — эксперимент усули ҳам Т. деб аталади. Т. қадимдан фалсафа тарихида муҳим тадқиқот объекти бўлиб келган. Шарқ фалсафасида бирор нарсадаги муайян хосса ёки хусусиятни текшириб кўриш мақсадида ўтказилган синов ҳам Т. деб аталган. Абу Райҳон Беруний Т.ни эксперимент ва кузатиш билан боғлаб тушунтириш тарафдори бўлган. У Ибн Сино билан мунозарада фикран фараз қилиб кўришга нисбатан амалий эксперимент ишончлироқ маълумот беришини таъкидлаб, фикрий мулоҳазалар оғиздан-оғизга ўтиш билан ўзгариб бориши ва асл маъносини йўқотиши мумкин деб, амалий Т.нинг аҳамиятини юқори қўйган. Эмпиризм ва сенсуализм вакиллари билимларимизнинг энг ишончли ва ягона манбаи ҳиссий маълумотлардир, деб ҳисоблашган. Уларнинг фикрича, билимларда сезгилардан илгари бўлган нарсаларнинг ўзи йўқ, ҳамма билимлар энг аввало сезгилар орқали хреил килинади. Идеалистик эмпиризм намояндалари Д. Юм, Ж. Беркли Т. асосида объектив реаллик ётишини инкор этиш асосида уни сезгилар мажмуасидан иборат деб билишган. Ф. Бэкон, Гоббс, Локк, Дидро, Гельвецийлар эса Т.нинг манбаи моддий олам деб материалистик эмпиризм нуктаи назарида туришган. Рационализм вакиллари Декарт, Спиноза, Лейбниц фикрича, оламни мантиқий билишда Т.га эҳтиёж йўқ, чунки Т. узуқюлуқ, бир томонлама, саёз ва юзаки, номукаммал билимларни беради. Бундай билимларни системалаштириш, умумлаштириш, чуқурлаштириш учун аклий тафаккур керак бўлади деб, билишда Т.нинг ролини камситишади. И. Кант Т.ни тушунишда рационализмни ҳам, эмпиризмни ҳам жиддий танқид қилган. Унинг фикрича, одамлар мушоҳаданинг шундай бир априор (тажрибагача бўлган) шаклига эгаки, унинг ёрдамида сезгилар орқали олинган маълумотлар синтез килинади ва улар тасаввурдаги бўйича қатъий тартибга солинади. Гегель билишни кўп босқичли деб тушунади, у оламнинг билиш жараёнида эришган натижалари билан қўйган мақсади ўртасида доимо фарқ бўлади, яъни эришилган натижалар мақсадга етмайди, оқибатда билувчи истаган нарса билан эришган натижани таққослаш асосида предметга қараш ҳам ўзгариб боради ва шу тарзда предмет ҳақидаги янги билимлар пайдо бўлади, ана шу янги билимларнинг ҳосил бўлиш жараёни Т.дир, деб ҳисоблайди. Прагматист ва инструменталистлар фикрича, Т. нарсалардан «инструментал» маънода фойдаланишдир, экзистенциалистлар Т.ни субъектнинг бевосита ички кечинмалари дунёси сифатида талқин этади, неопозитивистлар Т.ни субъект онгининг турли ҳолатлари деб ҳисоблашади. Марксча файласуфлар назарида, Т. практика (амалиёт) категориясига мансубдир.

Кишиларнинг ҳаёти мобайнида орттирган билимлари, укув ва малакалари мажмуаси бўлган Т. авлодцан авлодга ўтиб боради. Т. фанни бойитишнинг, назария ва амалиётни ривожлантиришнинг муҳим воситаси бўлиб хизмат қилади.

Бахтиёр Тўраев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.