Takaş

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 53–54-b. — ziyouz.com

Takaş - Alouddin Muhammad Xorazmşoh (töliq ismi Alouddin Takaş ibn ElArslon ibn Otsiz ibn Anuştegin) (taxm. 1152—1200.3.7) — anuşteginiylar sulolasidan bölgan Xorazmşohlar davlatyuptt hukmdori (1172—1200 y.). T. otasi ElArslon vafoti arafasida Jand viloyati voliysi bölib turgan. Şuning uçun ElArslon kenja öğli Sultonşohkya valiaxd qilib tayinlaydi va Sultonşoh taxtga ötirgan (1172). T. Sultonşohni tan olmasligini aytgaç, Sultonşoh unga qarşi onasi maslahati bilan qöşin jönatgan. T. esa qoraxitoylar malikasi Çen Tiyon (1164— 1177)ga har yili ölpon tölab turişi haqida va'da berib, ögay ukasi Sultonşoh bilan kuraşiş uçun harbiy yordam söragan va undan olgan qöşin bilan Gurganç (Köhna Urganç)ga yuriş qilgan. Sultonşoh va onasi Turkon xotun Xurosonga qoçgan. Gurgançni qölga kiritgaç, T. 1172 y. 11 dek.da xalkning madadi bilan rasman Xorazm taxtiga ötirgan. Lekin, ukasi bilan Xorazm taxti uçun yana 20 y. kuraş olib borişga majbur bölgan. Sultonşoh vafotidan söng Xurosonning Toliqon Marvirud Hirot yönalişidagi yerlar T. ga ötgan. U öğli Nosiruddin Malikşohni Marvga, boşqa öğli Qutbiddin Muhammad II ni Nişopurga voliy kilib tayinlagan. Şundan söng T. Şarqiy Eronga öz ta'sirini ötkaziş bilan birga, Ğarbiy Eron işlariga ham aralaşa boşlagan. T. Sultonşoxga qarşi kuraşayotgan vaktida (1172—1193) ğuriylar, saljukiylar va abbosiy xalifalar, hatto ba'zan qoraxitoylar bilan ham yaxşi munosabatlarni saklab ular bilan döstona maktublar yozişib turgan (bu maktublar mazmuni saqlanib qolgan).

1192—93 y.larda saljuqiylar sultoni Töğrul III T. bilan yaxşi munosabatni saqlaş uçun uning öğli Yunusxonga öz qizini bergan va sulh şartnomasini tuzgan, bunga köra Ray xorazmşoh mulki deb tan olingan. Lekin, Töğrul III şartnomani buzgan. Töğrul Şga xalifa şNosir ham qarşi bölib, u T.ga maktub yozib Töğrul III ga qarşi kuraşda yordam söragan. T. 1194 y. 4 martdagi jangda Töğrul III qöşinlarini mağlubiyatga uçratib, unga qaram yerlarni öz tasarrufiga qöşib olgan, lekin, xalifaga öljadan heç narsa tegmagan. Bu ular örtasidagi munosabatlarning buzilişiga olib kelgan. Töğrul III vafot etgaç, Eron va Iroqi Ajam yerlari Xorazmga ötadi, saljuqiylar sulolasi barham topadi. T. öşa yildan e'tiboran «sulton» unvonini qöllay boşlaydi.

T. 1195 y.da Kirmonni öziga böysundirgan. Umrining oxirgi yillarida ismoiliylar bilan muvaffaqiyatli kuraş olib borgan. 1200 y. xalifa bilan munosabati yana yomonlaşgan T. Bağdodga yuriş qilgan, lekin yarim yölda Nişopur va Xorazm oraliğidagi Şahriston ş.da vafot etgan. T.ning jasadi Gurgançga keltirilib özi qurdirgan katta Madrasa qoşidagi maqbaraga dafn qilingan.

Örta asr mualliflarining yozişiça, T. adolatparvar, iqtidorli, buyuk diplomat va laşkarboşi bölgan. T. musiqani sevgan, udni juda yaxşi çalgan, hozirjavob bölişi bilan birga siyosiy ahvolni töğri baholab, harbiy kuçdan töğri foydalana olgan.

T. qipçoq xoni Jonkişining qizi Turkon xotunga uylangan. Uning bilan birga kelgan qipçoqlar keyinçalik mamlakat tanazzuliga sabab bölgan.

T. davrida Xorazmşoxdar davlati kuçaygan. U öğli Qutbiddin Muhammadga markazlaşgan mustahkam davlat va taşkiliy jihatdan qudratli qöşinni meros qoldirgan.

Ad.: Buniyodov 3., Anuştagin — Xorazmşohlar davlati (1097—1231), T., 1998; Tanoriy O., Jaloliddin Xorazmşohva uningdavri, T., 1998; Nasavi y Ş., Sulton Jaloliddin Manguberdi tarixi, T., 2000.

Ne'mat Polvonov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАКАШ - Алоуддин Муҳаммад Хоразмшоҳ (тўлиқ исми Алоуддин Такаш ибн ЭлАрслон ибн Отсиз ибн Ануштегин) (тахм. 1152—1200.3.7) — ануштегинийлар сулоласидан бўлган Хоразмшоҳлар давлатюптт ҳукмдори (1172—1200 й.). Т. отаси ЭлАрслон вафоти арафасида Жанд вилояти волийси бўлиб турган. Шунинг учун ЭлАрслон кенжа ўғли Султоншоҳкя валиахд қилиб тайинлайди ва Султоншоҳ тахтга ўтирган (1172). Т. Султоншоҳни тан олмаслигини айтгач, Султоншоҳ унга қарши онаси маслаҳати билан қўшин жўнатган. Т. эса қорахитойлар маликаси Чэн Тиён (1164— 1177)га ҳар йили ўлпон тўлаб туриши ҳақида ваъда бериб, ўгай укаси Султоншоҳ билан курашиш учун ҳарбий ёрдам сўраган ва ундан олган қўшин билан Гурганч (Кўҳна Урганч)га юриш қилган. Султоншоҳ ва онаси Туркон хотун Хуросонга қочган. Гурганчни қўлга киритгач, Т. 1172 й. 11 дек.да халкнинг мадади билан расман Хоразм тахтига ўтирган. Лекин, укаси билан Хоразм тахти учун яна 20 й. кураш олиб боришга мажбур бўлган. Султоншоҳ вафотидан сўнг Хуросоннинг Толиқон Марвируд Ҳирот йўналишидаги ерлар Т. га ўтган. У ўғли Носируддин Маликшоҳни Марвга, бошқа ўғли Қутбиддин Муҳаммад II ни Нишопурга волий килиб тайинлаган. Шундан сўнг Т. Шарқий Эронга ўз таъсирини ўтказиш билан бирга, Ғарбий Эрон ишларига ҳам аралаша бошлаган. Т. Султоншохга қарши курашаётган вактида (1172—1193) ғурийлар, салжукийлар ва аббосий халифалар, ҳатто баъзан қорахитойлар билан ҳам яхши муносабатларни саклаб улар билан дўстона мактублар ёзишиб турган (бу мактублар мазмуни сақланиб қолган).

1192—93 й.ларда салжуқийлар султони Тўғрул III Т. билан яхши муносабатни сақлаш учун унинг ўғли Юнусхонга ўз қизини берган ва сулҳ шартномасини тузган, бунга кўра Рай хоразмшоҳ мулки деб тан олинган. Лекин, Тўғрул III шартномани бузган. Тўғрул Шга халифа шНосир ҳам қарши бўлиб, у Т.га мактуб ёзиб Тўғрул III га қарши курашда ёрдам сўраган. Т. 1194 й. 4 мартдаги жангда Тўғрул III қўшинларини мағлубиятга учратиб, унга қарам ерларни ўз тасарруфига қўшиб олган, лекин, халифага ўлжадан ҳеч нарса тегмаган. Бу улар ўртасидаги муносабатларнинг бузилишига олиб келган. Тўғрул III вафот этгач, Эрон ва Ироқи Ажам ерлари Хоразмга ўтади, салжуқийлар сулоласи барҳам топади. Т. ўша йилдан эътиборан «султон» унвонини қўллай бошлайди.

Т. 1195 й.да Кирмонни ўзига бўйсундирган. Умрининг охирги йилларида исмоилийлар билан муваффақиятли кураш олиб борган. 1200 й. халифа билан муносабати яна ёмонлашган Т. Бағдодга юриш қилган, лекин ярим йўлда Нишопур ва Хоразм оралиғидаги Шаҳристон ш.да вафот этган. Т.нинг жасади Гурганчга келтирилиб ўзи қурдирган катта Мадраса қошидаги мақбарага дафн қилинган.

Ўрта аср муаллифларининг ёзишича, Т. адолатпарвар, иқтидорли, буюк дипломат ва лашкарбоши бўлган. Т. мусиқани севган, удни жуда яхши чалган, ҳозиржавоб бўлиши билан бирга сиёсий аҳволни тўғри баҳолаб, ҳарбий кучдан тўғри фойдалана олган.

Т. қипчоқ хони Жонкишининг қизи Туркон хотунга уйланган. Унинг билан бирга келган қипчоқлар кейинчалик мамлакат таназзулига сабаб бўлган.

Т. даврида Хоразмшохдар давлати кучайган. У ўғли Қутбиддин Муҳаммадга марказлашган мустаҳкам давлат ва ташкилий жиҳатдан қудратли қўшинни мерос қолдирган.

Ад.: Буниёдов 3., Ануштагин — Хоразмшоҳлар давлати (1097—1231), Т., 1998; Танорий О., Жалолиддин Хоразмшоҳва унингдаври, Т., 1998; Насави й Ш., Султон Жалолиддин Мангуберди тарихи, Т., 2000.

Неъмат Полвонов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.