Taklamakon
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 54–55-b. — ziyouz.com
Taklamakon — Xitoyning ğarbiy qismidagi çöl, Tarim tekisligining markaziy qismida. Dunyoda eng yirik qum çöllaridan biri. Mayd. 271 ming km2. Uzunligi ğarbdan şarqqa 1000 km dan ziyod, eni 400 km gaça. Yer yuzasi tekis bölib, törtlamçi davrda töplangan çökindilardan tuzilgan. Şim. va şarqqa tomon 1200—1300 m dan 900—1000 m gaça pasayib boradi. Çölning ğarbiy qismida qumtoşlardan iborat bir neça qoyali qator tepalar (Çöngtoğ, bal. 1664 m), qumoq va gilli tepaliklar (Mozortoğ, 1635 m, Töxtaqozi, 1560 m) bor. T.ning jan. ğarbida barxanlar, şim.şarqida bal. 300 m gaça bölgan qum uyumlari uçraydi. Çekka qismidagi katta maydonlarni şörxoklar egallagan. Iqlimi keskin kontinental, quruq iqlim. Yiliga 50 mm dan kam yoğin yoğadi, ba'zi yillarda umuman yoğmaydi. Kuçli şamollar esib, qum böronlari bölib turadi. Kunlundan oqib keladigan daryolar qumga singib ketadi, Xötan daryosigina yozda çölni kesib ötib, Tarim daryosiga quyiladi. Yer osti suvlari çuqur. Çölning katta qismida ösimlik deyarli uçramaydi. Daryo vodiylarida terak, jiyda, yantoq, şöra, saksovul ösadi. Hayvonot dunyosi kambağal. Aholi voha va daryo vodiylarida yaşaydi, çorvaçilik va dehqonçilik bilan şuğullanadi. T.da foydali qazilmalardan neft, gaz, kumir konlari, polimetall rudalari topilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАКЛАМАКОН — Хитойнинг ғарбий қисмидаги чўл, Тарим текислигининг марказий қисмида. Дунёда энг йирик қум чўлларидан бири. Майд. 271 минг км2. Узунлиги ғарбдан шарққа 1000 км дан зиёд, эни 400 км гача. Ер юзаси текис бўлиб, тўртламчи даврда тўпланган чўкиндилардан тузилган. Шим. ва шарққа томон 1200—1300 м дан 900—1000 м гача пасайиб боради. Чўлнинг ғарбий қисмида қумтошлардан иборат бир неча қояли қатор тепалар (Чўнгтоғ, бал. 1664 м), қумоқ ва гилли тепаликлар (Мозортоғ, 1635 м, Тўхтақози, 1560 м) бор. Т.нинг жан. ғарбида барханлар, шим.шарқида бал. 300 м гача бўлган қум уюмлари учрайди. Чекка қисмидаги катта майдонларни шўрхоклар эгаллаган. Иқлими кескин континентал, қуруқ иқлим. Йилига 50 мм дан кам ёғин ёғади, баъзи йилларда умуман ёғмайди. Кучли шамоллар эсиб, қум бўронлари бўлиб туради. Куньлундан оқиб келадиган дарёлар қумга сингиб кетади, Хўтан дарёсигина ёзда чўлни кесиб ўтиб, Тарим дарёсига қуйилади. Ер ости сувлари чуқур. Чўлнинг катта қисмида ўсимлик деярли учрамайди. Дарё водийларида терак, жийда, янтоқ, шўра, саксовул ўсади. Ҳайвонот дунёси камбағал. Аҳоли воҳа ва дарё водийларида яшайди, чорвачилик ва деҳқончилик билан шуғулланади. Т.да фойдали қазилмалардан нефть, газ, кумир конлари, полиметалл рудалари топилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.