Talab va taklif
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 59–60-b. — ziyouz.com
Talab va taklif — bozor iqtisodiyotining fundamental tuşunçalari. Talab (tovarlar va xizmatlarga talab) — xaridor, iste'molçining bozorda muayyan tovarlarni, ne'matlarni sotib oliş istagi; bozorga çiqqan va pul imkoniyatlari bilan ta'minlangan ehtiyojlari. Ehtiyoj pul va narx vositasida talabga aylanadi. Rasman olganda talab iste'mol kattaligi mik,doridir. Tovarlar dunyosidagi xilmaxillikka moye ravişda talab hosil böladi. Mac, oziq-ovqat tovarlari, sanoat mollari, maişiy va ijtimoiy xizmatlarga bölgan talablar tovarlarga talab tuzilmasini taşkil etadi. Mazmuni va harakati jihatidanhaqiqiy, ösayotgan, barqaror qondirilgan, qondirilişi keçiktirilgan, qondiri lma gan, meyordagi va b. talablarga bölinadi. Har bir iste'molçining, ya'ni alohida şaxe, oila, korxona, firmaning biror tovar töplamiga yoki tovarlarga bildirilgan talablari yakka talab deyiladi. Muayyan tovarga yoki tovarlar töplamiga barça xaridorlar bildirgan talab yiğindisi bozor talab i , barça bozorlarda barça tovarlarga jamiyat miqiyosida bildirilgan ijtimoiy talab yalpi talab deyiladi. Talab mikdorining özgarişiga bir kança omillar ta'sir qiladi. Ularning orasida eng muximi narx omilidir. Tovar narxining pasayişi sotib olinadigan tovar mikdorining ösişi va aksinça, narxning ösişi xarid mikdorining kamayişiga olib keladi.
Taklif — muayyan vaqtda va muayyan narxlar bilan bozorga çiqarilgan va çiqarilişi mumkin bölgan tovarlar va xizmatlar mikdori bilan ifoda etiladi; taklif işlab çiqaruvçi (sotuvçi) larning öz tovarlarini sotişga (bozorga) taklif etiş istagi. Bozorda tovar narxi bilan uning taklifi miqdori örtasqda bevosita boğliqlik mavjud: narx qançalik yuqori bölsa, boşqa şaroitlar özgarmagan hollarda, sotiş uçun şunça köproq tovar taklif etiladi, yoki aksinça, narx pasayişi bilan taklif hajmi qisqaradi. Mas., 10 söm narxda 3 tovar birligi taklif etiladi, agar narx 15 sömga kötarilsa, taklif hajmi 5 birlikka qadar köpayadi, agar narx 20 sömga yetsa, taklif hajmi 6 birlikka yetadi. Şunday qilib, taklif miqdorining özgarişlari taklif egri çiziğida bir nuqtadan ikkinçisiga köçişida öz ifodasini topadi. Egri çiziqning ijobiy oğişi tovar narxi bilan uning taklifi mikdori örtasidagi bevosita boğliqdikni aks ettiradi.
Tovar taklifiga, tovarning öz narxidan taşqari bir qator omillar: şu tovarni işlab çiqariş. zarur bölgan resurslar narxlari; qöllaniladigan texnologiya; solikdar va dotatsiyalar; taqçillik yoki narxlar özgarişlarini kutiş; bozordagi sotuvçilar soni va b. ta'sir körsatadi. Mas., resurelarning arzonlaşuvi muayyan tovarni işlab çikariş xarajatlarini kamaytiradi, bu esa uning taklifi ösişini stimullaydi. Taklifning öziga ta'sir körsatadigan omillar özgarişlariga, birinçi navbatda, narx özgarişlariga sezgirligi taklif elastikligi deb ataladi.
T. va t.ning tub mazmuni ularning narx orqali özaro aloqadorlikda mavjud bölişidir. Bu aloqadorlik — talab va taklif qonuni bozor iqtisodiyotining obyektiv qonuni hisoblanadi. T. va t. qonuniga köra bozordagi taklif va talab faqat miqdoran emas, balki özining tarkibi jihatidan ham bir-biriga moye kelişi kerak, şundagina bozor muvozanatiga erişiladi. Bu qonun ayirboşlaş qonuni bölib, bozorni boşqaruvçi va tartiblovçi kuç darajasiga kötariladi. Unga köra bozordagi talab özgarişlari darhol işlab çiqarişga yetkazilişi kerak. Bozordagi T. va t. nisbatiga qarab işlab çiqariş sur'atlar va tuzilmasi taşkil topadi. Jamiyat bu qonundan bozor muvozanatiga alokador omillarga ta'sir etiş orkali foydalanadi.
T. va t. qonunning nazariy asoslari dastlab A. Marşall asarlarida ifodalab berilgan.
Ad.: Şodmonov Ş. va b., Iqtisodiyot nazariyasi, T., 2003; Tojiboyeva D., Iqgisodiyot nazariyasi, T., 2003.
Ahmadjon Ölmasov, Muxtor Rasulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАЛАБ ВА ТАКЛИФ — бозор иқтисодиётининг фундаментал тушунчалари. Талаб (товарлар ва хизматларга талаб) — харидор, истеъмолчининг бозорда муайян товарларни, неъматларни сотиб олиш истаги; бозорга чиққан ва пул имкониятлари билан таъминланган эҳтиёжлари. Эҳтиёж пул ва нарх воситасида талабга айланади. Расман олганда талаб истеъмол катталиги мик,доридир. Товарлар дунёсидаги хилмахилликка мое равишда талаб ҳосил бўлади. Mac, озиқ-овқат товарлари, саноат моллари, маиший ва ижтимоий хизматларга бўлган талаблар товарларга талаб тузилмасини ташкил этади. Мазмуни ва ҳаракати жиҳатиданҳақиқий, ўсаётган, барқарор қондирилган, қондирилиши кечиктирилган, қондири лма ган, меъёрдаги ва б. талабларга бўлинади. Ҳар бир истеъмолчининг, яъни алоҳида шахе, оила, корхона, фирманинг бирор товар тўпламига ёки товарларга билдирилган талаблари якка талаб дейилади. Муайян товарга ёки товарлар тўпламига барча харидорлар билдирган талаб йиғиндиси бозор талаб и , барча бозорларда барча товарларга жамият миқиёсида билдирилган ижтимоий талаб ялпи талаб дейилади. Талаб микдорининг ўзгаришига бир канча омиллар таъсир қилади. Уларнинг орасида энг мухими нарх омилидир. Товар нархининг пасайиши сотиб олинадиган товар микдорининг ўсиши ва аксинча, нархнинг ўсиши харид микдорининг камайишига олиб келади.
Таклиф — муайян вақтда ва муайян нархлар билан бозорга чиқарилган ва чиқарилиши мумкин бўлган товарлар ва хизматлар микдори билан ифода этилади; таклиф ишлаб чиқарувчи (сотувчи) ларнинг ўз товарларини сотишга (бозорга) таклиф этиш истаги. Бозорда товар нархи билан унинг таклифи миқдори ўртасқда бевосита боғлиқлик мавжуд: нарх қанчалик юқори бўлса, бошқа шароитлар ўзгармаган ҳолларда, сотиш учун шунча кўпроқ товар таклиф этилади, ёки аксинча, нарх пасайиши билан таклиф ҳажми қисқаради. Мас., 10 сўм нархда 3 товар бирлиги таклиф этилади, агар нарх 15 сўмга кўтарилса, таклиф ҳажми 5 бирликка қадар кўпаяди, агар нарх 20 сўмга етса, таклиф ҳажми 6 бирликка етади. Шундай қилиб, таклиф миқдорининг ўзгаришлари таклиф эгри чизиғида бир нуқтадан иккинчисига кўчишида ўз ифодасини топади. Эгри чизиқнинг ижобий оғиши товар нархи билан унинг таклифи микдори ўртасидаги бевосита боғлиқдикни акс эттиради.
Товар таклифига, товарнинг ўз нархидан ташқари бир қатор омиллар: шу товарни ишлаб чиқариш. зарур бўлган ресурслар нархлари; қўлланиладиган технология; соликдар ва дотациялар; тақчиллик ёки нархлар ўзгаришларини кутиш; бозордаги сотувчилар сони ва б. таъсир кўрсатади. Мас., ресуреларнинг арзонлашуви муайян товарни ишлаб чикариш харажатларини камайтиради, бу эса унинг таклифи ўсишини стимуллайди. Таклифнинг ўзига таъсир кўрсатадиган омиллар ўзгаришларига, биринчи навбатда, нарх ўзгаришларига сезгирлиги таклиф эластиклиги деб аталади.
Т. ва т.нинг туб мазмуни уларнинг нарх орқали ўзаро алоқадорликда мавжуд бўлишидир. Бу алоқадорлик — талаб ва таклиф қонуни бозор иқтисодиётининг объектив қонуни ҳисобланади. Т. ва т. қонунига кўра бозордаги таклиф ва талаб фақат миқдоран эмас, балки ўзининг таркиби жиҳатидан ҳам бир-бирига мое келиши керак, шундагина бозор мувозанатига эришилади. Бу қонун айирбошлаш қонуни бўлиб, бозорни бошқарувчи ва тартибловчи куч даражасига кўтарилади. Унга кўра бозордаги талаб ўзгаришлари дарҳол ишлаб чиқаришга етказилиши керак. Бозордаги Т. ва т. нисбатига қараб ишлаб чиқариш суръатлар ва тузилмаси ташкил топади. Жамият бу қонундан бозор мувозанатига алокадор омилларга таъсир этиш оркали фойдаланади.
Т. ва т. қонуннинг назарий асослари дастлаб А. Маршалл асарларида ифодалаб берилган.
Ад.: Шодмонов Ш. ва б., Иқтисодиёт назарияси, Т., 2003; Тожибоева Д., Иқгисодиёт назарияси, Т., 2003.
Аҳмаджон Ўлмасов, Мухтор Расулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.