Talas jangi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 63–64-b. — ziyouz.com
Talas jangi — Talas (Taroz) daryosi böyida arab va xitoy quşinlari örtasida yuz bergan hal qiluvçi jang (751). 8-a.ning 1yarmida Tan imperiyasi Buyuk ipak yölini egallaş va bu yöldagi davlatlarni öziga böysundiriş uçun bir neça bor uruşlar qilgan. Movarounnahrdagi murakkab içki ahvol (arablarga qarşi xalq qözğolonlari), Farğona hokimining Çoç hokimiga qarşi kuraşida Xitoydan yordam söragani bu yurişlarga bahona bölgan. Tan davlati 750 y. millati koreys bölgan Gao Syançji (Gav Şançji) qömondonligida katta qöşin jönatgan. Bu qöşin farğonaliklar bilan ittifoqlikda Çoçni olib vayron qilgan, katta ölja (tuyalar, otlar, oltin, kumuş)ni qölga kiritgan. Çoç qokimi qatl qilingan, uning öğli arablardan yordam söragan. 751 y. iyul oyida arablarning Ziyod ibn Solih qömondonligi ostidagi qöşini Gao Syançjining xitoylar, farğonaliklar, qaşqarliklar, kuçarliklar hamda qarluqlardan iborat yirik qöşini (arab manbalariga köra 70 ming kişi) bilan Talas daryosi böyida töqnaşgan. T.j. 5 kun davom etgan. Töqnaşuv jarayonida Tan armiyasi tarkibidagi qarluqlar arablarga qarşi kuraşdan boş tortgan va xitoyliklarning aryergardiga zarba berganlar. Xitoy qöşini butunlay yakson qilingan. Gao Syançji yordamçilari Li Siye va Duan Şouşilar bilan birga zörğa qoçib qutilgan. Ibn alAsirning yozişiça, xitoyliklardan 50 ming kişi öldirilib, taxm. 20 ming kişi asir olingan. Asirga tuşgan Xitoy jangçilari orasidan tanlab olingan hunarmandlar Samarqandga keltirilgan. Ular Samarqandda qoğoz işlab çiqariş. sanoatini yanada rivojlanişiga munosib hissa qöşganlar. Xitoylik xunarmandlar hatto Mesopotamiya şaharlariga ham keltirilgan. T.j. Markaziy Osiyo xalklari tarixida öta muhim rol öynaydi. U Tan imperiyasining Örta Osiyo xududini egallaş yölidagi tajovuzkorona siyosatiga uzilkesil çek qöygan. Ammo bu Ğarb bilan Şarq örtasidagi savdo aloqalarini bugunlay uzilişiga olib kelmagan.
Abdulahad Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАЛАС ЖАНГИ — Талас (Тароз) дарёси бўйида араб ва хитой қушинлари ўртасида юз берган ҳал қилувчи жанг (751). 8-а.нинг 1ярмида Тан империяси Буюк ипак йўлини эгаллаш ва бу йўлдаги давлатларни ўзига бўйсундириш учун бир неча бор урушлар қилган. Мовароуннаҳрдаги мураккаб ички аҳвол (арабларга қарши халқ қўзғолонлари), Фарғона ҳокимининг Чоч ҳокимига қарши курашида Хитойдан ёрдам сўрагани бу юришларга баҳона бўлган. Тан давлати 750 й. миллати корейс бўлган Гао Сяньчжи (Гав Шанчжи) қўмондонлигида катта қўшин жўнатган. Бу қўшин фарғоналиклар билан иттифоқликда Чочни олиб вайрон қилган, катта ўлжа (туялар, отлар, олтин, кумуш)ни қўлга киритган. Чоч қокими қатл қилинган, унинг ўғли араблардан ёрдам сўраган. 751 й. июль ойида арабларнинг Зиёд ибн Солиҳ қўмондонлиги остидаги қўшини Гао Сяньчжининг хитойлар, фарғоналиклар, қашқарликлар, кучарликлар ҳамда қарлуқлардан иборат йирик қўшини (араб манбаларига кўра 70 минг киши) билан Талас дарёси бўйида тўқнашган. Т.ж. 5 кун давом этган. Тўқнашув жараёнида Тан армияси таркибидаги қарлуқлар арабларга қарши курашдан бош тортган ва хитойликларнинг аръергардига зарба берганлар. Хитой қўшини бутунлай яксон қилинган. Гао Сяньчжи ёрдамчилари Ли Сийе ва Дуан Шоушилар билан бирга зўрға қочиб қутилган. Ибн алАсирнинг ёзишича, хитойликлардан 50 минг киши ўлдирилиб, тахм. 20 минг киши асир олинган. Асирга тушган Хитой жангчилари орасидан танлаб олинган ҳунармандлар Самарқандга келтирилган. Улар Самарқандда қоғоз ишлаб чиқариш. саноатини янада ривожланишига муносиб ҳисса қўшганлар. Хитойлик хунармандлар ҳатто Месопотамия шаҳарларига ҳам келтирилган. Т.ж. Марказий Осиё халклари тарихида ўта муҳим роль ўйнайди. У Тан империясининг Ўрта Осиё худудини эгаллаш йўлидаги тажовузкорона сиёсатига узилкесил чек қўйган. Аммо бу Ғарб билан Шарқ ўртасидаги савдо алоқаларини бугунлай узилишига олиб келмаган.
Абдулаҳад Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.