Talas vodiysi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 63-b. — ziyouz.com
Talas vodiysi - Şim. Tyanşan orasidagi tektonik vodiy. Kirğizistonning şim. qismida. Möyinqum çöliga tutaşib ketadi. T.v. uçburçak şaklida bölib, şim.şarqi oçiq. Talas tizmasi bilan Qirğiziston tizmasi tutaşgan yerdan Taroz ş. yaqinigaça 230 km ga çözilgan. Eni eng tor joyida 1 km dan, eng keng joyida 80 km gaça. Şim.da Qirğiziston tizmasi, jan.da Talas Olatovi, ğarbda Qoratovning jan.şarqiy tarmoklari bilan öralgan. Vodiy markazidan Talas daryosi oqib ötadi. Balandligi ğarbiy qismida 600 m, şarqiy qismida 2000 m dan ziyod. Relyefi murakkab, asosan, kenglik böylab çözilgan bir qança past tizmalar mavjud. Vodiyni örab olgan tizmalar yon bağirlari slanets, qumtoş, granit, ohaktoşlardan taşkil topgan. Tizmalarning pastki kismi va Talas daryosi vodiysi törtlamçi davr yotqiziqlari bilan qoplangan.
T.v. va uni örab olgan tizmalarda tekislik va toğoldi çala çöl, toğoldi örtaça balandlikdagi toğ daşti va örtaça balandlikdagi toğ örmon ötloqdaşti, baland toğlik ötloq va ötloq daşt subalp, alp, doimiy qorlik va muzlik landşaft mintaqalari tarqalgan.
T.v. toğlar bilan öralganligi uçun atrofdagi tumanlarga nisbatan qişi unça sovuq bölmaydi. Yillik örtaça tra 2000 m balandlikda ham 5°, 8°. Vegetatsiya davri 140—160 kun. Yillik yoğin 200— 300 mm.
Asosan, böz tuproq, baland toğ yon bağirlarida toğ qoramtir, daryo qayirlarida esa ötloqi allyuvial tuproklar uçraydi. Şuvoq, çalov, betaga ösadi. Vohaning ğarbiy va markaziy qismlarida voğalar mavjud, suğorilib madaniy ekinlar, şu jumladan, qand lavlagi, buğdoy, tamaki va sabzavot ekiladi. Boğ köp. Toğ yon bağirlari çorvaçilik uçun yaylov. Talas daryosida suv ombori qurilgan. T.v.da Talas ş. joylaşgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАЛАС ВОДИЙСИ - Шим. Тяньшан орасидаги тектоник водий. Кирғизистоннинг шим. қисмида. Мўйинқум чўлига туташиб кетади. Т.в. учбурчак шаклида бўлиб, шим.шарқи очиқ. Талас тизмаси билан Қирғизистон тизмаси туташган ердан Тароз ш. яқинигача 230 км га чўзилган. Эни энг тор жойида 1 км дан, энг кенг жойида 80 км гача. Шим.да Қирғизистон тизмаси, жан.да Талас Олатови, ғарбда Қоратовнинг жан.шарқий тармоклари билан ўралган. Водий марказидан Талас дарёси оқиб ўтади. Баландлиги ғарбий қисмида 600 м, шарқий қисмида 2000 м дан зиёд. Рельефи мураккаб, асосан, кенглик бўйлаб чўзилган бир қанча паст тизмалар мавжуд. Водийни ўраб олган тизмалар ён бағирлари сланец, қумтош, гранит, оҳактошлардан ташкил топган. Тизмаларнинг пастки кисми ва Талас дарёси водийси тўртламчи давр ётқизиқлари билан қопланган.
Т.в. ва уни ўраб олган тизмаларда текислик ва тоғолди чала чўл, тоғолди ўртача баландликдаги тоғ дашти ва ўртача баландликдаги тоғ ўрмон ўтлоқдашти, баланд тоғлик ўтлоқ ва ўтлоқ дашт субальп, альп, доимий қорлик ва музлик ландшафт минтақалари тарқалган.
Т.в. тоғлар билан ўралганлиги учун атрофдаги туманларга нисбатан қиши унча совуқ бўлмайди. Йиллик ўртача тра 2000 м баландликда ҳам 5°, 8°. Вегетация даври 140—160 кун. Йиллик ёғин 200— 300 мм.
Асосан, бўз тупроқ, баланд тоғ ён бағирларида тоғ қорамтир, дарё қайирларида эса ўтлоқи аллювиал тупроклар учрайди. Шувоқ, чалов, бетага ўсади. Воҳанинг ғарбий ва марказий қисмларида воғалар мавжуд, суғорилиб маданий экинлар, шу жумладан, қанд лавлаги, буғдой, тамаки ва сабзавот экилади. Боғ кўп. Тоғ ён бағирлари чорвачилик учун яйлов. Талас дарёсида сув омбори қурилган. Т.в.да Талас ш. жойлашган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.