Ta'limning sinf-dars tizimi

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 180–181-b. — ziyouz.com

Ta'limning sinf-dars tizimi — maktabda öquv jarayonini taşkil etiş tizimi. Unda öquvçilar yoş xususiyatlari va öqiş muddatlariga köra muayyan sinflarga ajratilib, ta'lim öquv rejasi va dasturiga muvofiq, asosan, dare şaklida olib boriladi. T.s.d.t. individual ta'lim örnida vujudga kelib, uning ayrim belgilari qad. maktablarda ham mavjud bölgan. 10-a.ga kelib, Arab xalifaligiga qaraşli Iroq, Suriya, Misr singari mamlakatlardagi maktablarda amaldagi «imlo» usuli örniga «tadris» usuli joriy etilişi har bir öquvçi bilan alohida şuğullanişga asoslangan öqitiş tizimi örniga ta'limning muayyan mikdordagi bolalar jamoasi bilan birvarakayiga olib borilişi möljallangan dare şaklini yuzaga keltirdi. Lekin islom ped.sida dare tuşunçasi mavjud bölgani hodda sinf tuşunçasi qat'iy emasdi. T.s.d.t.ni nazariy jihatdan töla asoslab, öqitiş amaliyotiga tatbiq etgan kişi buyuk çex pedagogi Ya.A.Komenskiy bölgan. U özining «Buyuk didaktika» (1632), «Yaxşi taşkil etilgan maktab qonunlari» (1653) asarlarida öqitişning sinfdars tizimini har jihatdan asoslab berdi. Bunga köra, öquvçilarni maktabga qabul qiliş vakti, bola yoşi, öqişning boşlaniş va tugallaniş payti, öquvçilarning öqiş vakti qatiy çegaralanadigan, maşğulotlar rejaga muvofiq muayyan tartibda taşkil etiladigan böldi. Tanaffus, ta'til singari tuşunçalar Ya. Komenskiy tavsiyalariga muvofiq joriy etilgan. T.s.d.t. 19-a.ga kelib Yevropaning köplab mamlakatlarida maktab ta'limining yetakçi tizimiga aylandi.

T.s.d.t. Özbekistonda 19-a. oxiri — 20-a. boşlarida jadidlar taşkil etgan yangi usul maktablarida joriy etildi. Ungaça yil davomida maktabga yangi öquvçilar qabul qilinavergan, turli yoşdagi bolalar guruhlarga ajratilmay, birga öqitilavergan. 20-a. boşlarida dunyoning köpgina davlatlarida majburiy ta'lim joriy kilinişi T.s.d.t.ning keng yoyilişiga sabab böldi. Sinflarni taşkil etişda asosiy körsatkiç bolalarning yoş va rivojlaniş darajasidagi umumiy jihatlardir. Ayni vaktda, bir xil yoşdagi bolalar örtasida taraqqiyotning turli darajasida bulganlar borligi uçun ham sinflarni jamlaşda turli tajribalar qilib körildi. AQŞ va Buyuk Britaniya singari mamlakatlarda öquvçilar qobiliyatiga qarab parallel sinflarga taqsimlandi. Bu hol «kuçli», «örta» va «buş» sinflarni vujudga keltirib, öquv materiallarini özlaştirişni har xillaştirdi.

T.s.d.t.da öquvçi bir dareda özlaştirişi kerak bölgan bilim, könikma va malakalarni belgilab oliş, uni bolalarga yetkaziş tartibini tayin etiş, öquv materiallarini tizimli ravişda taqsim etiş nisbatan oson amalga oşiriladi. Unda öquvçilar faolligini oşiriş imkoniyati ham köp. Çunki yoş va akliy imkoniyatlari bir-biriga yaqin bölgan bolalar öquv jarayonida tortinmay, faol iştirok etişi mumkin. Şuningdek T.s.d.t. maşğulotlarni uyuştirişning ekskursiya, lab. işlari, kuzatiş singari şakllaridan foydalanişni ham inkor etmaydi. T.s.d.t. umumta'lim maktablaridan taşqari, örta maxsus va oliy ta'limda ham qöllaniladi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАЪЛИМНИНГ СИНФ-ДАРС ТИЗИМИ — мактабда ўқув жараёнини ташкил этиш тизими. Унда ўқувчилар ёш хусусиятлари ва ўқиш муддатларига кўра муайян синфларга ажратилиб, таълим ўқув режаси ва дастурига мувофиқ, асосан, даре шаклида олиб борилади. Т.с.д.т. индивидуал таълим ўрнида вужудга келиб, унинг айрим белгилари қад. мактабларда ҳам мавжуд бўлган. 10-а.га келиб, Араб халифалигига қарашли Ироқ, Сурия, Миср сингари мамлакатлардаги мактабларда амалдаги «имло» усули ўрнига «тадрис» усули жорий этилиши ҳар бир ўқувчи билан алоҳида шуғулланишга асосланган ўқитиш тизими ўрнига таълимнинг муайян микдордаги болалар жамоаси билан бирваракайига олиб борилиши мўлжалланган даре шаклини юзага келтирди. Лекин ислом пед.сида даре тушунчаси мавжуд бўлгани ҳодда синф тушунчаси қатъий эмасди. Т.с.д.т.ни назарий жиҳатдан тўла асослаб, ўқитиш амалиётига татбиқ этган киши буюк чех педагоги Я.А.Коменский бўлган. У ўзининг «Буюк дидактика» (1632), «Яхши ташкил этилган мактаб қонунлари» (1653) асарларида ўқитишнинг синфдарс тизимини ҳар жиҳатдан асослаб берди. Бунга кўра, ўқувчиларни мактабга қабул қилиш вакти, бола ёши, ўқишнинг бошланиш ва тугалланиш пайти, ўқувчиларнинг ўқиш вакти қатьий чегараланадиган, машғулотлар режага мувофиқ муайян тартибда ташкил этиладиган бўлди. Танаффус, таътил сингари тушунчалар Я. Коменский тавсияларига мувофиқ жорий этилган. Т.с.д.т. 19-а.га келиб Европанинг кўплаб мамлакатларида мактаб таълимининг етакчи тизимига айланди.

Т.с.д.т. Ўзбекистонда 19-а. охири — 20-а. бошларида жадидлар ташкил этган янги усул мактабларида жорий этилди. Унгача йил давомида мактабга янги ўқувчилар қабул қилинаверган, турли ёшдаги болалар гуруҳларга ажратилмай, бирга ўқитилаверган. 20-а. бошларида дунёнинг кўпгина давлатларида мажбурий таълим жорий килиниши Т.с.д.т.нинг кенг ёйилишига сабаб бўлди. Синфларни ташкил этишда асосий кўрсаткич болаларнинг ёш ва ривожланиш даражасидаги умумий жиҳатлардир. Айни вактда, бир хил ёшдаги болалар ўртасида тараққиётнинг турли даражасида булганлар борлиги учун ҳам синфларни жамлашда турли тажрибалар қилиб кўрилди. АҚШ ва Буюк Британия сингари мамлакатларда ўқувчилар қобилиятига қараб параллел синфларга тақсимланди. Бу ҳол «кучли», «ўрта» ва «буш» синфларни вужудга келтириб, ўқув материалларини ўзлаштиришни ҳар хиллаштирди.

Т.с.д.т.да ўқувчи бир дареда ўзлаштириши керак бўлган билим, кўникма ва малакаларни белгилаб олиш, уни болаларга етказиш тартибини тайин этиш, ўқув материалларини тизимли равишда тақцим этиш нисбатан осон амалга оширилади. Унда ўқувчилар фаоллигини ошириш имконияти ҳам кўп. Чунки ёш ва аклий имкониятлари бир-бирига яқин бўлган болалар ўқув жараёнида тортинмай, фаол иштирок этиши мумкин. Шунингдек Т.с.д.т. машғулотларни уюштиришнинг экскурсия, лаб. ишлари, кузатиш сингари шаклларидан фойдаланишни ҳам инкор этмайди. Т.с.д.т. умумтаълим мактабларидан ташқари, ўрта махсус ва олий таълимда ҳам қўлланилади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.