Taliqon

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 65-b. — ziyouz.com

Taliqon TALIQON, Toliqon, Talqon örta asrlarda Şim. Afğonistondagi qad. şahar va viloyat. T. örta asrlarda Toxaristonning poytaxti bölsada, Balxdan 3 marta kiçik edi. T. Qunduzdan şarqda, Qunduzdaryo irmoği Taliqon daryosi böyida joylaşgan. T. mustahkam istehkomli, savdo yöllari kesişgan yerda joylaşgani uçun obod va boy şahar hisoblangan. Örta asrlarda uni, şuningdek, «Xuroson T.i» deb ham ataşgan, çunki ayni vaqtda bu nomdagi yana 2 şahar Qazvin va Rey viloyatlarida ham bölgan. Mahmud ibn Valmning yozişiça, Maymana viloyatidagi şahar ham T. deb atalgan.

Firdavsiyning «Şohnoma»sida T. şahri Afrosiyob podşoligi davri voqealari munosabati bilan qayd etilgan. Qadimda T. atrofida çegara, toş minorasi bölgan, uni sosoniylar şohi Varaxran V (421—438 y.larda hukmronlik qilgan) bunyod etgan. Arablar istilosi arafasida T. alohida bir mulk bölib, uni Sahrak yoki Suhrob nomli şoh idora etgan. 10-a.da T. şaqri Guzganon viloyati şohiga tobe bölgan. 12-a.da T. manbalarda yana Xurosonning alohida viloyati tarzida qayd etilgan va unga bir qança şahar va qişloqlar qaragan. T. qal'asi örta asrlarda Mansurköh yoki Nusratköh deb nomlangan. U juda mustahkam bölib, 13-a.da Çingizxon qöşinlari uni kuç bilan egallay olmay, 7 oy qamal qilib olişga majbur bölişgan. Amir Temur va temuriylar davrida T. dastlab Pirmuhammad ibn Jahongir mulki, söngra Şohrux davrida uning öğli Ibrohim Sultonga tegişli bölgan. 16- a. oxirida T.ni temuriy Sulton Maxmud Mirzo va Xisravşohning noiblari idora etişgan. 1503—04 y.larda Toxariston va Badaxşonning katta qismini Şayboniyxon qöşinlari bosib olganda bu viloyatlar Şayboniyxonning ukasi Mahmud Sultonga in'om etilgan. Şayboniyxon ölimidan söng (1510) Toxariston va Badaxşonning katta qismi yana temuriylar (Mirzaxon öğli Sulaymonşoh) tasarrufida bölgan. Biroq uning nabirasi va vorisi Şohrux Mirzo davrida T. Badaxşon şohlaridan Şoh Imod kuliga ötgan. 1584 y. T.ga şayboniylar qöşini kelib şahar Mahmud sulton ibn Sulaymon sultonga qaragan. U, öz navbatida, Şayboniylarning Balxdagi noibi Abdulmömin Sultonga tobe bölgan. T. viloyat markazi maqomini Aştarxoniylar davrida ham saqlab qolgan. 18-a. ning 1yarmida T. yoriylar sulolasidan Mir Sultonşoh tasarrufiga ötgan. 18-a. örtalaridan Afğoniston tarkibida.

Ad.:Axmedov B., Istoriya Balxa, T., 19S2; Kamoliddinov Ş.S., Istoriçeskaya geografiya Yujnogo Sogda i Toxaristana po araboyazöçnöm istoçnikam IX — naçalo XIII vv., T., 1996.

Şamsiddin Kamoliddinov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАЛИҚОН, Толиқон, Талқон ўрта асрларда Шим. Афғонистондаги қад. шаҳар ва вилоят. Т. ўрта асрларда Тохаристоннинг пойтахти бўлсада, Балхдан 3 марта кичик эди. Т. Қундуздан шарқда, Қундуздарё ирмоғи Талиқон дарёси бўйида жойлашган. Т. мустаҳкам истеҳкомли, савдо йўллари кесишган ерда жойлашгани учун обод ва бой шаҳар ҳисобланган. Ўрта асрларда уни, шунингдек, «Хуросон Т.и» деб ҳам аташган, чунки айни вақтда бу номдаги яна 2 шаҳар Қазвин ва Рей вилоятларида ҳам бўлган. Маҳмуд ибн Валмнинг ёзишича, Маймана вилоятидаги шаҳар ҳам Т. деб аталган.

Фирдавсийнинг «Шоҳнома»сида Т. шаҳри Афросиёб подшолиги даври воқеалари муносабати билан қайд этилган. Қадимда Т. атрофида чегара, тош минораси бўлган, уни сосонийлар шоҳи Варахран V (421—438 й.ларда ҳукмронлик қилган) бунёд этган. Араблар истилоси арафасида Т. алоҳида бир мулк бўлиб, уни Саҳрак ёки Суҳроб номли шоҳ идора этган. 10-а.да Т. шақри Гузганон вилояти шоҳига тобе бўлган. 12-а.да Т. манбаларда яна Хуросоннинг алоҳида вилояти тарзида қайд этилган ва унга бир қанча шаҳар ва қишлоқлар қараган. Т. қалъаси ўрта асрларда Мансуркўҳ ёки Нусраткўҳ деб номланган. У жуда мустаҳкам бўлиб, 13-а.да Чингизхон қўшинлари уни куч билан эгаллай олмай, 7 ой қамал қилиб олишга мажбур бўлишган. Амир Темур ва темурийлар даврида Т. дастлаб Пирмуҳаммад ибн Жаҳонгир мулки, сўнгра Шоҳрух даврида унинг ўғли Иброҳим Султонга тегишли бўлган. 16- а. охирида Т.ни темурий Султон Махмуд Мирзо ва Хисравшоҳнинг ноиблари идора этишган. 1503—04 й.ларда Тохаристон ва Бадахшоннинг катта қисмини Шайбонийхон қўшинлари босиб олганда бу вилоятлар Шайбонийхоннинг укаси Маҳмуд Султонга инъом этилган. Шайбонийхон ўлимидан сўнг (1510) Тохаристон ва Бадахшоннинг катта қисми яна темурийлар (Мирзахон ўғли Сулаймоншоҳ) тасарруфида бўлган. Бироқ унинг набираси ва вориси Шоҳрух Мирзо даврида Т. Бадахшон шоҳларидан Шоҳ Имод кулига ўтган. 1584 й. Т.га шайбонийлар қўшини келиб шаҳар Маҳмуд султон ибн Сулаймон султонга қараган. У, ўз навбатида, Шайбонийларнинг Балхдаги ноиби Абдулмўмин Султонга тобе бўлган. Т. вилоят маркази мақомини Аштархонийлар даврида ҳам сақлаб қолган. 18-а. нинг 1ярмида Т. ёрийлар сулоласидан Мир Султоншоҳ тасарруфига ўтган. 18-а. ўрталаридан Афғонистон таркибида.

Ад.:Ахмедов Б., История Балха, Т., 19S2; Камолиддинов Ш.С., Историческая география Южного Согда и Тохаристана по арабоязўчнўм источникам IX — начало XIII вв., Т., 1996.

Шамсиддин Камолиддинов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.