Tallin

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 67–68-b. — ziyouz.com

Tallin (sobiq Revel) — şahar, Estoniya poytaxti. Yirik industriya, ilmiy va madaniy markaz, transport yöllari tuguni, dengiz porti. Aeroport bor. Fin qöltiğining jan. sohilida, Tallin buxtasi yonida joylaşgan. Şaharning şim.şarqiy (Pirita) qismidan Pirita daryosi oqib ötadi. Iqlimi dengiz ikdimi. Fev.ning örtaça trasi —5,8°, iyulniki 16,4°. Yillik yogin 600 mm gaça. Mayd. 145,9 km2. Aholisi 404 ming kişi (2000). Şahar 4 ma'muriy tumanga bölingan. Arxeologik ma'lumotlarga köra, şahar 10-a. da vujudga kelgan. Dastlab, Idrisiynint 1154 y. tuzilgan dunyo xaritasida Kolivan (xalq eposi qaqramoni — Kaleva) nomi bilan tilga olingan. 1219 y. daniyaliklar hoz. T. örnidagi estonlarga qaraşli köhna şaharni bosib olib, unga Reval (Revel) deb nom berdilar. Biroq estonlar şaharning yangi nomini qabul qilmay, uni Tallin (Taani linna — Daniya şahri) deb atay boşladilar. T. savdohunarmandçilik markazi va dengiz porti sifatida tez rivojlandi. 1285 y. Ganza ittifoqiga kirdi, 13—14-a.larda Boltik, böyidagi eng yirik şaharlardan biriga aylandi. T.ni 1710 y.da Rossiya bosib olgan. 19-a. oxiri — 20 a . boşlarida T. yirik sanoat markazita aylangan. 1940 y. 6 avg.da T. Estoniya SSR tarkibiga kiritildi. Uruş davri (1941— 45)da T. katta talafot kördi. Uruşdan keyin şahar butunlay qayta tiklandi. Sanoatining yetakçi tarmokdari: maşinasozlik (kemasozlik) va metallsozlik. Ayniqsa, elektronika, elektrotexnika, priborsozlik sanoatlari tez rivojlanmokda. Yirik korxonalari: «Volta» elektr motorlari zdi, elektronika, radiotexnika, kabel, nazoratölçov priborlari zdlari. Maşinasozlik, ekskavator, kema ta'mirlaş, kimyofarmatsevtika zdlari, kimyo, fanermebel, uysozlik, sellyulozaqoğoz ktlari, konditer, mebel fkalari bor. Töqimaçilik, trikotaj, tikuvçilik, könpoyabzal korxonalari, elevator işlab turibdi. Baliq, sut, göşt, mahsulotlari, konservalar, turli quriliş materiallari işlab çikariladi. T.da Estoniyada işlab çiqariladigan yalpi sanoat mahsulotining qariyb 2/5 qismi tayyorlanadi.

Şahar tuzilişida markaziy örin egallagan örta asr qurilişi (Eski şahar) saqlangan. Eski şaharning özi 2 qism: Toompea tepaligidagi qismi (13—14-a.larda qurilgan qasr bilan) va undan jan.şarqdagi Quyi şahardan iborat. Dom sobori (13—15-a.lar) va b. bor. Quyi şaharda 13—16-a.lar devor qoldiqlari, 17-a. yer osti qal'alarining qismlari, örta asrga xos tor köçalar va köplab me'morçilik xamda san'at yodgorliklari saqlanib qolgan.

T.da 4 oliy öquv yurti (politexnika, ped., badiiy musiqa va teatr san'ati), bir qança örta maxsus öquv yurti, Estoniya FA va uning intlari, botanika boği joylaşgan. 13 muzey (tarix, badiiy, tabiiy fanlar, şahar, teatr va musiqa va b.), 5 teatr, konservatoriya, filarmoniya, «Tallinfilm» kinostudiyasi, telemarkaz bor. Şahar xalqaro turizm markazi. Mehmonxona, turistik baza, kempinglar faoliyat körsatadi. T.ning Pirita, Kadriorg boği, Eski şahar qismlari mehmonlar va sayoxlarning sevimli dam oliş joylaridir.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАЛЛИН (собиқ Ревель) — шаҳар, Эстония пойтахти. Йирик индустрия, илмий ва маданий марказ, транспорт йўллари тугуни, денгиз порти. Аэропорт бор. Фин қўлтиғининг жан. соҳилида, Таллин бухтаси ёнида жойлашган. Шаҳарнинг шим.шарқий (Пирита) қисмидан Пирита дарёси оқиб ўтади. Иқлими денгиз икдими. Фев.нинг ўртача траси —5,8°, июлники 16,4°. Йиллик ёгин 600 мм гача. Майд. 145,9 км2. Аҳолиси 404 минг киши (2000). Шаҳар 4 маъмурий туманга бўлинган. Археологик маълумотларга кўра, шаҳар 10-а. да вужудга келган. Дастлаб, Идрисийнинт 1154 й. тузилган дунё харитасида Коливань (халқ эпоси қақрамони — Калева) номи билан тилга олинган. 1219 й. данияликлар ҳоз. Т. ўрнидаги эстонларга қарашли кўҳна шаҳарни босиб олиб, унга Ревал (Ревель) деб ном бердилар. Бироқ эстонлар шаҳарнинг янги номини қабул қилмай, уни Таллин (Taani linna — Дания шаҳри) деб атай бошладилар. Т. савдоҳунармандчилик маркази ва денгиз порти сифатида тез ривожланди. 1285 й. Ганза иттифоқига кирди, 13—14-а.ларда Болтик, бўйидаги энг йирик шаҳарлардан бирига айланди. Т.ни 1710 й.да Россия босиб олган. 19-а. охири — 20 а . бошларида Т. йирик саноат марказита айланган. 1940 й. 6 авг.да Т. Эстония ССР таркибига киритилди. Уруш даври (1941— 45)да Т. катта талафот кўрди. Урушдан кейин шаҳар бутунлай қайта тикланди. Саноатининг етакчи тармокдари: машинасозлик (кемасозлик) ва металлсозлик. Айниқса, электроника, электротехника, приборсозлик саноатлари тез ривожланмокда. Йирик корхоналари: «Вольта» электр моторлари зди, электроника, радиотехника, кабель, назоратўлчов приборлари здлари. Машинасозлик, экскаватор, кема таъмирлаш, кимёфармацевтика здлари, кимё, фанермебель, уйсозлик, целлюлозақоғоз ктлари, кондитер, мебель фкалари бор. Тўқимачилик, трикотаж, тикувчилик, кўнпойабзал корхоналари, элеватор ишлаб турибди. Балиқ, сут, гўшт, маҳсулотлари, консервалар, турли қурилиш материаллари ишлаб чикарилади. Т.да Эстонияда ишлаб чиқариладиган ялпи саноат маҳсулотининг қарийб 2/5 қисми тайёрланади.

Шаҳар тузилишида марказий ўрин эгаллаган ўрта аср қурилиши (Эски шаҳар) сақланган. Эски шаҳарнинг ўзи 2 қисм: Тоомпеа тепалигидаги қисми (13—14-а.ларда қурилган қаср билан) ва ундан жан.шарқдаги Қуйи шаҳардан иборат. Дом собори (13—15-а.лар) ва б. бор. Қуйи шаҳарда 13—16-а.лар девор қолдиқлари, 17-а. ер ости қалъаларининг қисмлари, ўрта асрга хос тор кўчалар ва кўплаб меъморчилик хамда санъат ёдгорликлари сақланиб қолган.

Т.да 4 олий ўқув юрти (политехника, пед., бадиий мусиқа ва театр санъати), бир қанча ўрта махсус ўқув юрти, Эстония ФА ва унинг интлари, ботаника боғи жойлашган. 13 музей (тарих, бадиий, табиий фанлар, шаҳар, театр ва мусиқа ва б.), 5 театр, консерватория, филармония, «Таллинфильм» киностудияси, телемарказ бор. Шаҳар халқаро туризм маркази. Меҳмонхона, туристик база, кемпинглар фаолият кўрсатади. Т.нинг Пирита, Кадриорг боғи, Эски шаҳар қисмлари меҳмонлар ва саёхларнинг севимли дам олиш жойларидир.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.