Talliy

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 66–67-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 75%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Talliy (yun. Thallos — yaşil novda; spektrning yorqin yaşil çiziqlariga köra nomlangan, lot. Thallium), Tl — Mendeleyev davriy sistemasining 111 guruhiga mansub kimyoviy element. Tartib raqami 81, at. m. 204,37. 2 ta barqaror izotopi: 2MT1 (29,5%) va 205T1 (70,5%) va 207T1—2J«T1 radioaktiv izotoplari bor. 202T1, 204T1 radioaktiv izotopi sun'iy usulda olingan. Ingliz kimyogari U. Kruks 1861 y.da sulfat kislota zdining qörğoşin kamerasidan çiqadigan balçiqni spektroskop yordamida tekşirib, noma'lum elementga taallukli yaşil çizyklar borligini kördi. Keyinroq fransuz kimyogari K.O. Lami T.ni ilk bor metall holda ajratib oldi va uning xossalarini anikladi.

T. tarqoq element; Yer pöstining massa jihatdan 4,510~5% ini taşkil qiladi. T. minerallariga lorandit TlAsS2, krukezit (Si, Ag, Te)2Se, vrbait Tl (As, Sb)3 S5, gutçinsonit (Si, Ag, Tl)2 SPb2As2S3 va 1958 Y.da Özbekistondan topilgan mineral avitsennit ZT12O32/ye2O3 lar kiradi. T. köpinça galliy va indiy b^n birga uçraydi. T. oğir metallarning polimetallik rudalari çiqindilarini qayta işlab, sof T. esa uning sulfati eritmasini elektroliz qilib olinadi.

T. kumuş rangoq metall, havoda tez oksidlanadi. Fizik xossalariga köra qörğoşinga öxşaydi. T.ning suyuqlaniş trasi 303,6°, qaynaş trasi 1457°, ziçligi 11,85 g/sm3. Uning qattiq holatdagi 2 ta (a, R) modifikatsiyasi ma'lum. T. kimyoviy faol element. Köpçilik metallmaslar bilan bevosita birikadi, kislotalarda eriydi, işqorlar bilan reaksiyaga kirişmaydi. T. birikmalarida 1 va 3 valentli. T. gidroksid T1OH kuçli asos. T. nitrat kislotada erib, talliy nitrat T1NO3 hosil qiladi. Lekin xlorid kislotada oz eriydi. T.ning 1 valentli birikmalari barqarorrok, hisoblanadi.

T.ning özi va uning birikmalari juda zaharli. Mac, talliy sulfat T12(SO4)3 kemiruvçilarga qarşi zaharli modda sifatida işlatiladi. T. va uning birikmalari optik asboblarda, yarim ötkazgiçlar texnikasida, katalizator sifatida, antidetanator örnida işlatiladi; talliy bromid bilan talliy yodiddan taşkil topgan qattiq eritmalarning monokristallari (T. xlorid hamda T. bromidning monokristallari) infraqizil nurlarni özidan ötkazadi. T. karbonat optik şişalar sintezida, T.ning özi selenli tok töğrilagiçlari tayerlaşda işlatiladi.

T. xayvon va ösimlik töqimasida doimo böladi. Tuprokda örta hisobda 10^5%, dengiz suvida 10»9%, hayvon organizmida 410~5% mikdorda T. mavjud. Odam bir keçakunduzda ovqat va suv orkali 1,6 mkg, ğavo orqali 0,05 mkg T. oladi. T. kişi organizmiga nafas va ovqat yöli, teri orqali kirişi mumkin. T.dan kuçli zaqarlangan kişining 1—2 sutkadan keyin me'daiçagi (köngli ayniydi, qusadi, qorni oğriydi, içi suradi, içi qotadi), öpkasi zararlanadi, soçi tökiladi, avitaminoz paydo böladi. Juda oğir zaharlanganda polinevrit, telbalik va körmay qoliş hollari uçraydi. T. organizmdan siydik (72%) va najas (14%) bilan çiqib ketadi.

Ad.: Parpiyev N.A., Rahimov X.R. Muftaxov A.Ğ., Anorganik kimyo, T., 2003., Kasömova S.S., Biogenniye elementö, T., 1990.

Komil Tojiyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАЛЛИЙ (юн. Thallos — яшил новда; спектрнинг ёрқин яшил чизиқларига кўра номланган, лот. Thallium), Tl — Менделеев даврий системасининг 111 гуруҳига мансуб кимёвий элемент. Тартиб рақами 81, ат. м. 204,37. 2 та барқарор изотопи: 2МТ1 (29,5%) ва 205Т1 (70,5%) ва 207Т1—2J«T1 радиоактив изотоплари бор. 202Т1, 204Т1 радиоактив изотопи сунъий усулда олинган. Инглиз кимёгари У. Крукс 1861 й.да сульфат кислота здининг қўрғошин камерасидан чиқадиган балчиқни спектроскоп ёрдамида текшириб, номаълум элементга тааллукли яшил чизйклар борлигини кўрди. Кейинроқ француз кимёгари К.О. Лами Т.ни илк бор металл ҳолда ажратиб олди ва унинг хоссаларини аниклади.

Т. тарқоқ элемент; Ер пўстининг масса жиҳатдан 4,510~5% ини ташкил қилади. Т. минералларига лорандит TlAsS2, крукезит (Си, Ag, Te)2Se, врбаит Tl (As, Sb)3 S5, гутчинсонит (Си, Ag, Tl)2 SPb2As2S3 ва 1958 Й.да Ўзбекистондан топилган минерал авиценнит ЗТ12О32/е2О3 лар киради. Т. кўпинча галлий ва индий б^н бирга учрайди. Т. оғир металларнинг полиметаллик рудалари чиқиндиларини қайта ишлаб, соф Т. эса унинг сульфати эритмасини электролиз қилиб олинади.

Т. кумуш рангоқ металл, ҳавода тез оксидланади. Физик хоссаларига кўра қўрғошинга ўхшайди. Т.нинг суюқланиш траси 303,6°, қайнаш траси 1457°, зичлиги 11,85 г/см3. Унинг қаттиқ ҳолатдаги 2 та (а, Р) модификацияси маълум. Т. кимёвий фаол элемент. Кўпчилик металлмаслар билан бевосита бирикади, кислоталарда эрийди, ишқорлар билан реакцияга киришмайди. Т. бирикмаларида 1 ва 3 валентли. Т. гидроксид Т1ОН кучли асос. Т. нитрат кислотада эриб, таллий нитрат T1NO3 ҳосил қилади. Лекин хлорид кислотада оз эрийди. Т.нинг 1 валентли бирикмалари барқароррок, ҳисобланади.

Т.нинг ўзи ва унинг бирикмалари жуда заҳарли. Mac, таллий сульфат T12(SO4)3 кемирувчиларга қарши заҳарли модда сифатида ишлатилади. Т. ва унинг бирикмалари оптик асбобларда, ярим ўтказгичлар техникасида, катализатор сифатида, антидетанатор ўрнида ишлатилади; таллий бромид билан таллий йодиддан ташкил топган қаттиқ эритмаларнинг монокристаллари (Т. хлорид ҳамда Т. бромиднинг монокристаллари) инфрақизил нурларни ўзидан ўтказади. Т. карбонат оптик шишалар синтезида, Т.нинг ўзи селенли ток тўғрилагичлари тайерлашда ишлатилади.

Т. хайвон ва ўсимлик тўқимасида доимо бўлади. Тупрокда ўрта ҳисобда 10^5%, денгиз сувида 10»9%, ҳайвон организмида 410~5% микдорда Т. мавжуд. Одам бир кечакундузда овқат ва сув оркали 1,6 мкг, ғаво орқали 0,05 мкг Т. олади. Т. киши организмига нафас ва овқат йўли, тери орқали кириши мумкин. Т.дан кучли зақарланган кишининг 1—2 суткадан кейин меъдаичаги (кўнгли айнийди, қусади, қорни оғрийди, ичи суради, ичи қотади), ўпкаси зарарланади, сочи тўкилади, авитаминоз пайдо бўлади. Жуда оғир заҳарланганда полиневрит, телбалик ва кўрмай қолиш ҳоллари учрайди. Т. организмдан сийдик (72%) ва нажас (14%) билан чиқиб кетади.

Ад.: Парпиев Н.А., Раҳимов Х.Р. Муфтахов А.Ғ., Анорганик кимё, Т., 2003., Касўмова С.С., Биогенные элементў, Т., 1990.

Комил Тожиев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.