Talonçilik
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 69-b. — ziyouz.com
Talonçilik — jinoyat huquqiga köra özganing mulkini talontoroj qiliş. T. oşkora yoki yaşirin ravişda sodir etilişi mumkin. Agar aybdor jabrlanuvçilar yoki boşqa şaxslar köz öngida T. qilayotganligini va ular aybdorning harakatlari xususiyatini tuşunayotganligini bila turib, T. ni amalga oşirsa, u oşkora deb hisoblanadi. Agar talontoroj qilinganligini odamlar sezmasalar yoxud buyum olinganligi faktini köra turib, uni qonuniy hisoblasalar va aybdor ham şunga umid qilgan bölsa, u holda T.ni oşkora deb tan olinişi mumkin emas. Yaşirin ravişda boşlangan talontoroj ba'zan özgalar mulkini oçikdanoçiq egallaşga aylanib ketadi. Bunday hollar, mulkni egallaş jarayonida jinoyatçini sezib qolişganida, lekin jinoyatçi buni tan olmay öz harakatlarini davom ettirib, mulkni oşkora egallab olganda sodir böladi. T. mulkdorga mulkiy zarar yetkazişdek ijtimoiy xavfli oqibatlar keltirib çiqaradi. Mulkni amalda egallab oliş, ya'ni jinoyatçida talontoroj qilingan narsadan foydalaniş imkoniyati paydo bölişi vaqtidan boşlab bu jinoyat tugallangan hisoblanadi.
T. uçun Özbekiston Respublikasi JKning 166moddasida javobgarlik masalasi berilgan. Bunda T. ning kvalifikatsiya tarkibi soğliq va hayot uçun xavfli bölmagan zörlik işlatiş, yoxud şunday zörlik işlatiş bilan qörqitiş kabi öziga xos belgini öz içiga oladi. Xuddi jismoniy zörlik kabi, jismoniy zörlik işlatiş bilan qörqitiş orqali ruhiy zörlik ham T.ning kvalifikatsiya belgisi hisoblanadi. T.da zörlik mulkdorga, şuningdek, real holda yoki aybdorning fikriça, talontorojga tösqinlik qiluvçi boşqa şaxslarga nisbatan ham işlatilişi mumkin. Insonga nisbatan zörlik işlatiş yoki zörlik işlatiş bilan qörqitiş T. turining mohiyatini özgartiradi. Bunday hollarda jinoyat 2 obyektli bölib qoladi: mulk munosabatlari bilan birga soğliq, şaxsiy erkinlikni va badan daxlsizligini ta'minlovçi ijtimoiy munosabatlarga zarar yetadi yoki ularga bevosita xavf tuğiladi.
Mirzayusuf Rustamboyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАЛОНЧИЛИК — жиноят ҳуқуқига кўра ўзганинг мулкини талонторож қилиш. Т. ошкора ёки яширин равишда содир этилиши мумкин. Агар айбдор жабрланувчилар ёки бошқа шахслар кўз ўнгида Т. қилаётганлигини ва улар айбдорнинг ҳаракатлари хусусиятини тушунаётганлигини била туриб, Т. ни амалга оширса, у ошкора деб ҳисобланади. Агар талонторож қилинганлигини одамлар сезмасалар ёхуд буюм олинганлиги фактини кўра туриб, уни қонуний ҳисобласалар ва айбдор ҳам шунга умид қилган бўлса, у ҳолда Т.ни ошкора деб тан олиниши мумкин эмас. Яширин равишда бошланган талонторож баъзан ўзгалар мулкини очикданочиқ эгаллашга айланиб кетади. Бундай ҳоллар, мулкни эгаллаш жараёнида жиноятчини сезиб қолишганида, лекин жиноятчи буни тан олмай ўз ҳаракатларини давом эттириб, мулкни ошкора эгаллаб олганда содир бўлади. Т. мулкдорга мулкий зарар етказишдек ижтимоий хавфли оқибатлар келтириб чиқаради. Мулкни амалда эгаллаб олиш, яъни жиноятчида талонторож қилинган нарсадан фойдаланиш имконияти пайдо бўлиши вақтидан бошлаб бу жиноят тугалланган ҳисобланади.
Т. учун Ўзбекистон Республикаси ЖКнинг 166моддасида жавобгарлик масаласи берилган. Бунда Т. нинг квалификация таркиби соғлиқ ва ҳаёт учун хавфли бўлмаган зўрлик ишлатиш, ёхуд шундай зўрлик ишлатиш билан қўрқитиш каби ўзига хос белгини ўз ичига олади. Худди жисмоний зўрлик каби, жисмоний зўрлик ишлатиш билан қўрқитиш орқали руҳий зўрлик ҳам Т.нинг квалификация белгиси ҳисобланади. Т.да зўрлик мулкдорга, шунингдек, реал ҳолда ёки айбдорнинг фикрича, талонторожга тўсқинлик қилувчи бошқа шахсларга нисбатан ҳам ишлатилиши мумкин. Инсонга нисбатан зўрлик ишлатиш ёки зўрлик ишлатиш билан қўрқитиш Т. турининг моҳиятини ўзгартиради. Бундай ҳолларда жиноят 2 объектли бўлиб қолади: мулк муносабатлари билан бирга соғлиқ, шахсий эркинликни ва бадан дахлсизлигини таъминловчи ижтимоий муносабатларга зарар етади ёки уларга бевосита хавф туғилади.
Мирзаюсуф Рустамбоев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.