Taloq

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 69–70-b. — ziyouz.com

Taloq — odam va umurtqali hayvonlarning qorin böşliğidagi toq parenximatoz organ. Asosiy qon rezervuarlaridan biri (qon «depo»si); qon yaratilişi, moddalar almaşinuvida iştirok etadi; immunobiologik va himoya funksiyasini bajaradi — antitelolar işlab çiqaradi, bakteriya va toksinlarni tutib qolib, zararsizlantiradi, yaşab bitgan eritrotsit va trombotsitlarni yemiradi. Qonning hosil bölişi, buzilişi, qayta taqsimlanişida va organizmning himoya reaksiyalarida qatnaşadi.

T. hamma umurtqali hayvonlarda bor. Tögarak oğizlilar, ba'zi ikki xil nafas oluvçi baliklar içagi, oşqozoni yoki örta içak şilliq qavat burmalari devorida limfoid töqimalar töplami bölib, bu T. vazifasini bajaradi. Qolgan umurtqali hayvonlar taloği içakdan alohida bölib, orqa içaktutgiç, oşqozon yoki töğri içakning boşlaniş qismida joylaşadi. Sudralib yuruvçilar (gatteriyalardan taşqari) hamda quşlarda rudimentlaşgan. T. bölakbölak yoki parraksimon böladi.

Odamda T. embrional hayotning birinçi oyida me'daning dorzalb tutqiçi içida töplangan mezenxima töqimasidan rivojlanadi. T. uzunçoq oval şaklli, uz. 12 sm, kengligi 7— 8 sm, oğirligi 150—200 g. Lekin T.ning hajmi va oğirligi individual bölib, organizmning fiziologik holatiga boğliq holda juda özgarib turadi. Mac, tinç xrlatda T. kengaygan, qon yöqotilganda esa siqiq böladi. Bir tomoni qabariq (diafragmal), ikkinçi tomoni botiq (içki) bölib, çap biqinning 9,11 qovurğa sohalariga joylaşgan. Taşqi tomondan seroz parda va biriktiruvçi töqima kapsulasi bilan qoplangan. Kapsuladan T. içiga devorlar yoki trabekulalar tarqaladi. Trabekulalar T. ni oq va qizil pulpa bilan töla alohida bölakçalarga böladi. Qizil pulpa qonning şaklli elementlari (eritrotsitlar)ga boy vena sinuslaridan taşkil topgan. Oq pulpa esa limfotsitlar işlab çiqaradigan limfa töqimalaridan tuzilgan; ular malpigi tanaçalari deb ataladi. T. kasallanganda (mas., splenomegaliya) ança kattalaşadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАЛОҚ — одам ва умуртқали ҳайвонларнинг қорин бўшлиғидаги тоқ паренхиматоз орган. Асосий қон резервуарларидан бири (қон «депо»си); қон яратилиши, моддалар алмашинувида иштирок этади; иммунобиологик ва ҳимоя функциясини бажаради — антителолар ишлаб чиқаради, бактерия ва токсинларни тутиб қолиб, зарарсизлантиради, яшаб битган эритроцит ва тромбоцитларни емиради. Қоннинг ҳосил бўлиши, бузилиши, қайта тақсимланишида ва организмнинг ҳимоя реакцияларида қатнашади.

Т. ҳамма умуртқали ҳайвонларда бор. Тўгарак оғизлилар, баъзи икки хил нафас олувчи баликлар ичаги, ошқозони ёки ўрта ичак шиллиқ қават бурмалари деворида лимфоид тўқималар тўплами бўлиб, бу Т. вазифасини бажаради. Қолган умуртқали ҳайвонлар талоғи ичакдан алоҳида бўлиб, орқа ичактутгич, ошқозон ёки тўғри ичакнинг бошланиш қисмида жойлашади. Судралиб юрувчилар (гаттериялардан ташқари) ҳамда қушларда рудиментлашган. Т. бўлакбўлак ёки парраксимон бўлади.

Одамда Т. эмбрионал ҳаётнинг биринчи ойида меъданинг дорзалб тутқичи ичида тўпланган мезенхима тўқимасидан ривожланади. Т. узунчоқ овал шаклли, уз. 12 см, кенглиги 7— 8 см, оғирлиги 150—200 г. Лекин Т.нинг ҳажми ва оғирлиги индивидуал бўлиб, организмнинг физиологик ҳолатига боғлиқ ҳолда жуда ўзгариб туради. Mac, тинч хрлатда Т. кенгайган, қон йўқотилганда эса сиқиқ бўлади. Бир томони қабариқ (диафрагмал), иккинчи томони ботиқ (ички) бўлиб, чап биқиннинг 9,11 қовурға соҳаларига жойлашган. Ташқи томондан сероз парда ва бириктирувчи тўқима капсуласи билан қопланган. Капсуладан Т. ичига деворлар ёки трабекулалар тарқалади. Трабекулалар Т. ни оқ ва қизил пульпа билан тўла алоҳида бўлакчаларга бўлади. Қизил пульпа қоннинг шаклли элементлари (эритроцитлар)га бой вена синусларидан ташкил топган. Оқ пульпа эса лимфоцитлар ишлаб чиқарадиган лимфа тўқималаридан тузилган; улар мальпиги таначалари деб аталади. Т. касалланганда (мас., спленомегалия) анча катталашади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.