Tamaki
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 72–73-b. — ziyouz.com
Tamaki — tomatdoşlar oilasiga mansub bir va köp yillik ut ösimliklar turkumi, narkotik ösimlik. T.ning 60 dan ortiq turi ma'lum. Yovvoyi holda tropiklarda, Amerika va Avstraliyada yovvoyi turlaridan N. alata va N.sandera ösadi. Ikki turi — tamaki (N. tabacum L.) va maxorka (N. rustica) ekiladi. T.ning mavjud agroekotiplari 3 guruhga bölinadi: L.) papiros tayyorlanadigan bargi mayda şarqiy T. guruhlari — Kiçik Osiyo va Bolqon ya. o.da tarkalgan; 2) Amerika papiros T.lari — Jan. Amerikada ekiladi, baland böyli, namga çidamli T.lar; 3) sigara T. guruxlari — Braziliya, Gavana, Sumatra tamakilari. T.ning vatani — Jan. Amerika. Taxm. 1518 y.da Portugaliya va Ispaniyaga keltirilib, dastlab manzarali ösimlik sifatida östirilgan, keyin boşka mamlakatlarga çekiladigan, iskaladigan aşyo sifatida tarkalgan. Jahonda asosiy ekin maydonlari 4,75 mln. ga, (1994). Xitoy, AQŞ, Hindiston va Braziliya, Bolgariya, Turkiya, Rossiya, Qirğiziston, Qozoğiston, Tojikistonda va b. mamlakatlarda ekiladi. Özbekistonda asosan Samarkand viloyatining Urgut tumanida yetiştiriladi. Ekin mayd. 8,7 ming ga, örtaça hosildorligi 29,2 s/ga (1997).
T. narkotik xom . aşyo oliş uçun ekiladi. Poyasi (2 m gaça) tik, ğovak, özakli. Barglari ketma-ket joylaşgan, yaxlit, tuxumsimon, uçi ötkir. Gullari ikki jinsli, beş bölmali, puşti, qizil yoki oq, özidan çanglanadi. Mevasi kösakça, 1000 dona uruği vazni 0,050,12 g. Uruğida 30—35% texnik moy mavjud. Tamaki: gullagan şoxÖsimligi (asosan çasi va baR™bargi)da nikotin, anabazin, nikotilin va b. alkaloidlari töplanadi. T. ekilgaç, 40—60 kunda gullaydi, 70—140 kunda pişadi. Sof T.ning quritilgan barglarida 1—4% nikotin, 1% efir moyi, 4—13% uglevodlar, 7—13% kul moddasi, 4—7% smola va b. bor. Issiqsevar ösimlik, —1—3° da nobud böladi. T. uruği 10—12° haroratda unib çiqadi, namga talabçan, suğoriladigan sur tuprokli yerlarga ekiladi. 4—8 marta suğoriladi. Özbekistonda Amerikan 287S, DyubekÖzgan9, Dyubek4407, Izmir navlari östiriladi. Parnik va issiqxonalarda yetiştirilgan köçati dalaga may oyida keng qatorlab (qator orasi 60—70 sm) ekiladi. Vegetatsiya davri örtaça 100—120 kun. Yetilgan barglari ösuv davrida qölda 5—7 marta yiğib olinadi, ipga tizilib, salqin joyda şamollatiladi, quyoş nurida, maxsus barg quritiş binolarida quritiladi. Fermentlaş zdlarida barglarga dastlabki işlov beriladi. Bargidan tamaki sanoati korxonalarida papiros, sigara, sigaret, trubkali T., hidlama T. va b. işlab çikariladi.
Zararkunandalari: tamaki tripsi, tamaki şirasi, tamaki va kuzgi tunlam, simqurtlar, soxta simqurtlar; kasalliklari: tamaki mozaikasi, ildiz çirişi.
Ad.: Ab da kar i mov D.T., Xuşvaqtov S.X., Umurzoqov E.U. Tamakiçilik, T., 1985
Halima Otaboyeva.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАМАКИ — томатдошлар оиласига мансуб бир ва кўп йиллик ут ўсимликлар туркуми, наркотик ўсимлик. Т.нинг 60 дан ортиқ тури маълум. Ёввойи ҳолда тропикларда, Америка ва Австралияда ёввойи турларидан N. alata ва N.sandera ўсади. Икки тури — тамаки (N. tabacum L.) ва махорка (N. rustica) экилади. Т.нинг мавжуд агроэкотиплари 3 гуруҳга бўлинади: L.) папирос тайёрланадиган барги майда шарқий Т. гуруҳлари — Кичик Осиё ва Болқон я. о.да таркалган; 2) Америка папирос Т.лари — Жан. Америкада экилади, баланд бўйли, намга чидамли Т.лар; 3) сигара Т. гурухлари — Бразилия, Гавана, Суматра тамакилари. Т.нинг ватани — Жан. Америка. Тахм. 1518 й.да Португалия ва Испанияга келтирилиб, дастлаб манзарали ўсимлик сифатида ўстирилган, кейин бошка мамлакатларга чекиладиган, искаладиган ашё сифатида таркалган. Жаҳонда асосий экин майдонлари 4,75 млн. га, (1994). Хитой, АҚШ, Ҳиндистон ва Бразилия, Болгария, Туркия, Россия, Қирғизистон, Қозоғистон, Тожикистонда ва б. мамлакатларда экилади. Ўзбекистонда асосан Самарканд вилоятининг Ургут туманида етиштирилади. Экин майд. 8,7 минг га, ўртача ҳосилдорлиги 29,2 ц/га (1997).
Т. наркотик хом . ашё олиш учун экилади. Пояси (2 м гача) тик, ғовак, ўзакли. Барглари кетма-кет жойлашган, яхлит, тухумсимон, учи ўткир. Гуллари икки жинсли, беш бўлмали, пушти, қизил ёки оқ, ўзидан чангланади. Меваси кўсакча, 1000 дона уруғи вазни 0,050,12 г. Уруғида 30—35% техник мой мавжуд. Тамаки: гуллаган шохЎсимлиги (асосан часи ва баР™барги)да никотин, анабазин, никотилин ва б. алкалоидлари тўпланади. Т. экилгач, 40—60 кунда гуллайди, 70—140 кунда пишади. Соф Т.нинг қуритилган баргларида 1—4% никотин, 1% эфир мойи, 4—13% углеводлар, 7—13% кул моддаси, 4—7% смола ва б. бор. Иссиқсевар ўсимлик, —1—3° да нобуд бўлади. Т. уруғи 10—12° ҳароратда униб чиқади, намга талабчан, суғориладиган сур тупрокли ерларга экилади. 4—8 марта суғорилади. Ўзбекистонда Американ 287С, ДюбекЎзган9, Дюбек4407, Измир навлари ўстирилади. Парник ва иссиқхоналарда етиштирилган кўчати далага май ойида кенг қаторлаб (қатор ораси 60—70 см) экилади. Вегетация даври ўртача 100—120 кун. Етилган барглари ўсув даврида қўлда 5—7 марта йиғиб олинади, ипга тизилиб, салқин жойда шамоллатилади, қуёш нурида, махсус барг қуритиш биноларида қуритилади. Ферментлаш здларида баргларга дастлабки ишлов берилади. Баргидан тамаки саноати корхоналарида папирос, сигара, сигарет, трубкали Т., ҳидлама Т. ва б. ишлаб чикарилади.
Зараркунандалари: тамаки трипси, тамаки шираси, тамаки ва кузги тунлам, симқуртлар, сохта симқуртлар; касалликлари: тамаки мозаикаси, илдиз чириши.
Ад.: Аб да кар и мов Д.Т., Хушвақтов С.Х., Умурзоқов Э.У. Тамакичилик, Т., 1985
Ҳалима Отабоева.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.