Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Tamaraxonim

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 75–76-b. — ziyouz.com

    Tamaraxonim (taxallusi; asl ismi va familiyasi Tamara Artyomovna Petrosyan) [1906.16(29).3, hoz. Yangi Marğilon şaharçasi — 1991.30.6, Toşkent] — qöşiqçi va raqkosa, baletmeyster, özbek professional raksi asosçilaridan. Özbekiston xalq artisti (1932). Moskva teatr texnikumida öqigan (1923—24). Yoşligidan san'atga qiziqqan: dastlab Marğilon, Farğona ayollari orasida raqsga tuşib, köşik aytgan. Yusufjon qiziq Şakarjonov, Usta Olim Komilovlardan özbek raqs harakatlarini, Hamza, K. Stanislavskiy, NemiroviçDançenko va b.dan qöşiqçilik, aktyorlik mahoratini qunt bilan örgandi. Sahna faoliyatini 1919 y. Hamza Hakimzoda Niyoziy truppasida boşlagan. Keyinçalik Yusufjon kiziq truppasida işlagan. 1921 — 22 y.lar Toşkent rus opera va balet teatrida, 1924 y.dan Muhiddin Qoriyoqubov rahbarligidagi konsert truppasi (1926 y.dan Özbek davlat konsertetnografik ansambli, 1929 y.dan Özbek davlat musiqali teatri)da faoliyat körsatgan. 1925 y. Parijda bölib ötgan Jahon bezak san'ati körgazmasida M. Qoriyoqubov bilan birgalikda iştirok etib, özbek san'atini ilk bor Yevropada namoyiş etgan. T. özbek lapar va yalla namunalarini sahnaviy ijro şaroitiga moslaştirib, yangiça ifodaviy vositalar (mimika, raqs, dialog va b.) bilan boyitib, ular negizida bir neça kiçik musikiy inssenirovkalarni yaratdi, milliy ommabop (estrada) san'at rivojiga asos soldi. T. ijrosidagi qöşiq va laparlar («Lolaxon», «Qorasoç», «Bilaguzuk», «Oyijon», «Fabrikaning yölidan», «Qizlar, şitobingiz nima?», «Gulyor», «Yetimlar yiğisi», «Tuyğunoy», «Erk bolalari» va b.), «Sinaxiroj», «Dilxiroj», «Qarinavo», «Usmoniya» singari raqslari xalqqa manzur bölgan.

    1925—29 y.lar Andijon, Qöqon, Samarkand teatrlarida sahnalaştirilgan musiqali dramalarda Halima (F. Zafariy, «Halima»), Şirin (Xurşid, «Farhod va Şirin»), Gulçehra (U. Hojibekov, «Arşin mol olon») singari rollarni ijro etdi. 1929—34 y.lar Samarkanddagi Özbek davlat musiqali teatri (1931 i. teatr Toşkentga köçirilgan) da, 1934—35 y.lar Xorazm teatrida işladi. 1934 y. M. Yanovskiyning «Ferenji» baletida Indra rolini öynadi. Özi taşkil qilişda qatnaşgan respublika balet maktabi 1935—47 y.lar T. nomi bilan yuritilgan. 1935 y. Londonda bölib ötgan birinçi xalqaro xalq raqsi va musiqa san'ati festivalida (Usta Olim Komilov, Töxtasin Jalilov, Abduqodir Ismoilovlar bilan) qatnaşib oltin medal olişga sazovor bölgan. 1937 y. Moskvada bölib ötgan birinçi özbek san'ati dekadasida ham iştirok etgan. 1936— 41 y.lar Özbek davlat filarmoniyasi, ayni vaqtda, Özbek davlat musiqali teatri (1939 y.dan Özbek davlat opera va balet teatri)da raqqosa va baletmeyster. 1941—69 y.larda Özbek davlat filarmoniyasining musiqa ansamblida badiiy rahbar, baletmeyster va aktrisa. T. 2jahon uruşi yillarida konsert brigadalari bilan armiya qismlarida xizmat kildi. T. qaysi xalq qöşiq va raqsini ijro etmoqçi bölsa, öşa xalqning tarixi, etnografiyasi, mahalliy urfodatlari, san'ati va madaniyatini batafsil örganib, söng ijro etgan. Uning ijrosida «Erta bilan» (qöqonça), «Yallama yorim» (marğilonça), «Omonyor» (andijonça), «Farğonaça raqs», «Buxoroça raqs», «Mavrigi», «Lazgi» (xorazmça), «Bibijon» (turkmança), «Yangi oy» (möğulça), «Nikoh töyi» (gruzinça), «Eşikni qoqma» (ozarbayjonça), «Gulizor» (turkça), «Çando» (indonezça), «Xumor közlar», «Binti şalobiya» (arabça), «Banday toği» (yaponça), «Çöpon raqsi», «Torazi» (koreysça), «Şirin zabon» (afğonça), «Nilufar» (hindça), «Parizodoy» (qirğizça), «Jöra jonim» (tojikça), «Garmonçi» (tatarça), «Oy da Galya i Sultan» (ukrainça) kabi 500 dan ortiq qöşiq va raqslar 86 tilda yangragan. U ustozi Usta Olim Komilov bilan köplab özbek xalq raqslarini sahnalaştirib, öziga xos (ayollar va erkaklar raqsi harakatlarini mujassam etgan) uslubini yaratdi, yangi zamonaviy raqslar, teatrlaşgan raqs syujetlarini, yangi xoreografik kompozitsiyalarni («Gul öyin», «Sadr», «Zang», «Pilla», «Kema öyini» kabi) ijod qildi. U özbek xalq raqs harakatlari bilan Yevropa mumtoz balet raqslari harakatlarini uyğunlaştiruvçi dasturlar («Bahor», «Navo», «Qizil va oq atirgullar uruşi» va b.) yaratdi, bular milliy özbek baletini yuzaga kelişida, milliy xoreografiyani rivojlantirişda muhim omil böldi. U birinçi özbek baletlaridan «Gulandom» (Ye. Brusilovskiy, 1938) librettosini Uyğun va M. Yanovskiylar bilan birgalikda yaratdi, uni sahnalaştirib, boş rolni özi ijro etdi. M. Turğunboyeva, G. Rahimova, R. Karimova, G. Mavayeva, H. Komilova, I. Okilov, L. Pepgrosova kabilar T.ning şogirdlaridir. T. Fransiya, Norvegiya, Germaniya, Italiya, Turkiya, Eron, Hindiston kabi davlatlarda gastrolda bölgan. Toşkent ş. köçalaridan biri (özi yaşagan köça)ga T.nomi berilgan. Toşkentda Tamaraxonim uy muzeyi faoliyat körsatmokda. Vafotidan söng «Buyuk xizmatlari uçun» ordeni bilan mukofotlangan (2001).

    Ad:Avdeyeva L.A., TamaraXanum, T., 1959; Şirokaya O.I. Tamara Xanum, T., 1973.

    Mohina Aşirova.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТАМАРАХОНИМ (тахаллуси; асл исми ва фамилияси Тамара Артёмовна Петросян) [1906.16(29).3, ҳоз. Янги Марғилон шаҳарчаси — 1991.30.6, Тошкент] — қўшиқчи ва рақкоса, балетмейстер, ўзбек профессионал ракси асосчиларидан. Ўзбекистон халқ артисти (1932). Москва театр техникумида ўқиган (1923—24). Ёшлигидан санъатга қизиққан: дастлаб Марғилон, Фарғона аёллари орасида рақсга тушиб, кўшик айтган. Юсуфжон қизиқ Шакаржонов, Уста Олим Комиловлардан ўзбек рақс ҳаракатларини, Ҳамза, К. Станиславский, НемировичДанченко ва б.дан қўшиқчилик, актёрлик маҳоратини қунт билан ўрганди. Саҳна фаолиятини 1919 й. Ҳамза Ҳакимзода Ниёзий труппасида бошлаган. Кейинчалик Юсуфжон кизиқ труппасида ишлаган. 1921 — 22 й.лар Тошкент рус опера ва балет театрида, 1924 й.дан Муҳиддин Қориёқубов раҳбарлигидаги концерт труппаси (1926 й.дан Ўзбек давлат концертэтнографик ансамбли, 1929 й.дан Ўзбек давлат мусиқали театри)да фаолият кўрсатган. 1925 й. Парижда бўлиб ўтган Жаҳон безак санъати кўргазмасида М. Қориёқубов билан биргаликда иштирок этиб, ўзбек санъатини илк бор Европада намойиш этган. Т. ўзбек лапар ва ялла намуналарини саҳнавий ижро шароитига мослаштириб, янгича ифодавий воситалар (мимика, рақс, диалог ва б.) билан бойитиб, улар негизида бир неча кичик мусикий инсценировкаларни яратди, миллий оммабоп (эстрада) санъат ривожига асос солди. Т. ижросидаги қўшиқ ва лапарлар («Лолахон», «Қорасоч», «Билагузук», «Ойижон», «Фабриканинг йўлидан», «Қизлар, шитобингиз нима?», «Гулёр», «Етимлар йиғиси», «Туйғуной», «Эрк болалари» ва б.), «Синахирож», «Дилхирож», «Қаринаво», «Усмония» сингари рақслари халққа манзур бўлган.

    1925—29 й.лар Андижон, Қўқон, Самарканд театрларида саҳналаштирилган мусиқали драмаларда Ҳалима (F. Зафарий, «Ҳалима»), Ширин (Хуршид, «Фарҳод ва Ширин»), Гулчеҳра (У. Ҳожибеков, «Аршин мол олон») сингари ролларни ижро этди. 1929—34 й.лар Самарканддаги Ўзбек давлат мусиқали театри (1931 и. театр Тошкентга кўчирилган) да, 1934—35 й.лар Хоразм театрида ишлади. 1934 й. М. Яновскийнинг «Ференжи» балетида Индра ролини ўйнади. Ўзи ташкил қилишда қатнашган республика балет мактаби 1935—47 й.лар Т. номи билан юритилган. 1935 й. Лондонда бўлиб ўтган биринчи халқаро халқ рақси ва мусиқа санъати фестивалида (Уста Олим Комилов, Тўхтасин Жалилов, Абдуқодир Исмоиловлар билан) қатнашиб олтин медаль олишга сазовор бўлган. 1937 й. Москвада бўлиб ўтган биринчи ўзбек санъати декадасида ҳам иштирок этган. 1936— 41 й.лар Ўзбек давлат филармонияси, айни вақтда, Ўзбек давлат мусиқали театри (1939 й.дан Ўзбек давлат опера ва балет театри)да раққоса ва балетмейстер. 1941—69 й.ларда Ўзбек давлат филармониясининг мусиқа ансамблида бадиий раҳбар, балетмейстер ва актриса. Т. 2жаҳон уруши йилларида концерт бригадалари билан армия қисмларида хизмат килди. Т. қайси халқ қўшиқ ва рақсини ижро этмоқчи бўлса, ўша халқнинг тарихи, этнографияси, маҳаллий урфодатлари, санъати ва маданиятини батафсил ўрганиб, сўнг ижро этган. Унинг ижросида «Эрта билан» (қўқонча), «Яллама ёрим» (марғилонча), «Омонёр» (андижонча), «Фарғонача рақс», «Бухороча рақс», «Мавриги», «Лазги» (хоразмча), «Бибижон» (туркманча), «Янги ой» (мўғулча), «Никоҳ тўйи» (грузинча), «Эшикни қоқма» (озарбайжонча), «Гулизор» (туркча), «Чандо» (индонезча), «Хумор кўзлар», «Бинти шалобия» (арабча), «Бандай тоғи» (японча), «Чўпон рақси», «Торази» (корейсча), «Ширин забон» (афғонча), «Нилуфар» (ҳиндча), «Паризодой» (қирғизча), «Жўра жоним» (тожикча), «Гармончи» (татарча), «Ой да Галя и Султан» (украинча) каби 500 дан ортиқ қўшиқ ва рақслар 86 тилда янграган. У устози Уста Олим Комилов билан кўплаб ўзбек халқ рақсларини саҳналаштириб, ўзига хос (аёллар ва эркаклар рақси ҳаракатларини мужассам этган) услубини яратди, янги замонавий рақслар, театрлашган рақс сюжетларини, янги хореографик композицияларни («Гул ўйин», «Садр», «Занг», «Пилла», «Кема ўйини» каби) ижод қилди. У ўзбек халқ рақс ҳаракатлари билан Европа мумтоз балет рақслари ҳаракатларини уйғунлаштирувчи дастурлар («Баҳор», «Наво», «Қизил ва оқ атиргуллар уруши» ва б.) яратди, булар миллий ўзбек балетини юзага келишида, миллий хореографияни ривожлантиришда муҳим омил бўлди. У биринчи ўзбек балетларидан «Гуландом» (Е. Брусиловский, 1938) либреттосини Уйғун ва М. Яновскийлар билан биргаликда яратди, уни саҳналаштириб, бош ролни ўзи ижро этди. М. Турғунбоева, Г. Раҳимова, Р. Каримова, Г. Маваева, Ҳ. Комилова, И. Окилов, Л. Пепгросова кабилар Т.нинг шогирдларидир. Т. Франция, Норвегия, Германия, Италия, Туркия, Эрон, Ҳиндистон каби давлатларда гастролда бўлган. Тошкент ш. кўчаларидан бири (ўзи яшаган кўча)га Т.номи берилган. Тошкентда Тамарахоним уй музейи фаолият кўрсатмокда. Вафотидан сўнг «Буюк хизматлари учун» ордени билан мукофотланган (2001).

    Ад:Авдеева Л.А., ТамараХанум, Т., 1959; Широкая О.И. Тамара Ханум, Т., 1973.

    Моҳина Аширова.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.