Ta'mirlaş

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 182–183-b. — ziyouz.com

Ta'mirlaş — biror narsani asli xoliga öxşatib yoki asliga yaqinlaştirib tiklaş, bunyod etiş; ma'lum qiymatga ega qad. san'at asarlari va moddiymadaniy yodgorliklarni tuzatiş, yaxşilaş, yarokli holga keltiriş. Me'morlikda T. tarixiy inşootlarni qisman yoki töla dastlabki qiyofasiga keltiriş (restavratsiya), keng ma'noda tarixiy bino yoki majmuani özgartirib qayta quriş (rekonstruksiya) jarayonini ifodalaydi. Kölami jihatidan T. juz'iy (ma'lum kismi) yoki yoppasiga (butunlay) ötkazilişi mumkin. Zamonaviy T. nazariyasi böyiça T.ning maqsadi tarixiy binoning qad. asl körinişini kelgusidagi buzilişlardan saklab qoliş çorasini körişdir. T. sintetik va analitik uslublarga ajratiladi. Sintetik T.da me'moriy yodgorlikning dastlabki butun holatiga keltiriş, analitik (arxeologik) T.da esa asl qismlarni buzilişlardan töxtatib qöyiş. T. uslubi uzoq ötmişga ega. Özbekistondagi qad. yodgorliklar pişiqpuxta, çidamli va mukammal qilib qurilganiga qaramay, davr ularning jozibasi va körkini astasekin yemirib borgan. Keyingi yillarda Özbekistondagi barça madaniy yodgorlik va obidalarda T. işlary keng kölamda olib borilmoqda. T.ni muvaffaqiyatli bajariş uçun tajribali xalq ustalari (Usta Şirin Murodov, Toşpölat Arslonqulov, Şamsiddin Ğofurov, Quli Jalilov, Abdulla Boltayev, Mahmud Usmonov, Saidmahmud Norköziyev va b.) dan T. qoidalaridan örinli va mohirona foydalaniş talab qilingan va ular şunga rioya qilgan holda ijobiy rivojlantirganlar.

Turli sabablar oqibatida yemirilgan köx,na obidalarni T. uçun dastavval bino poydevori arxeologik jihatdan avaylab, sinçkovlik bilan örganiladi. Keyin uning me'moriy tuzilişi koşin va naqşlari, rangi, uslubiy jihatlari tadqiq qilinadi. Usta qad. poydevor ustiga qöyiladigan yukni mazkur bino kötara olişi yoki kötara olmasligini ham bilişi kerak. Nihoyat bino tarixi, qaçon qanday maqsadda qurilganligi, madaniyat tarixida tutgan örni mufassal tekşiriladi. Yetarli ma'lumotlar töplangandan keyin me'morlar, loyihalovçilar va b. hamkorlikda loyihasmeta hujjatini tuzadilar. T.da qad. usullardan unumli foydalaniş maqsadga muvofikdir. T.ning quyidagi körinişlari mavjud: konservatsiya; akastilozyodgorlikning yerda yotgan bölaklarini joyiga örnatib qöyiş; oçişyodgorlikning barça tarixiy kiymatga ega katlamlarini namoyiş etiş; töldiriş— yodgorlikning yöq bölib ketgan joylarini töldirib qöyiş; yangilaş — binoning tarixiy nusxasini quriş, yöq bölib ketgan binoni yangidan tiklaş (mas., Buxoriy yodgorlik majmui). T. jarayonida zamonaviy quriliş aşyolari va qurilmalarini körinmaydigan joylaridagina foydalaniş talab qilinadi.

Tasviriy va amaliy bezak san'atida T., odatda, san'at asarlarini sönggi holatini mustahkamlaş va ularni buzib turgan qatlamlaridan tozalaş orqali asl holiga keltiriş bilan amalga oşiriladi. Avvalo bu işlar asarlar va buyumlarning xom aşyosi, yaratiliş usuli, buzilişiga sabab bölgan omillar va turlarini puxta ilmiy tahlil qiliş hamda san'at va moddiy madaniy yodgorliklar tarixini çuqur örganiş zaminida olib boriladi. Bunda spektral, xromatografik mikrokristal va b. tahlillar, rentgenografiya, makro va mikrofotografiya, infraqizil nurlar va b. vositasida tekşiirişlardan foydalaniladi.

T. jarayonida asarning buzilgan qismlari unga yaqin bölgan (monumental rangtasvir uçun ohakli suv, ikona va moyböyoq rangtasvirining asosi hamda yelim rassomligining böyoq qatlami uçun hayvonot yelimlari) yoki maxsus sintetik moddalar bilan uning tuzilişi tiklanadi yoki kimyoviy özgargan unsurlar (rangtasvir asarining qoraygan lok va moyi, mis buyumlardagi ğovak qurumlar), haykaltaroşlik, amaliy bezak san'ati buyumlaridan keyinçalik kiritilgan qöşimçalar qisman yoki töliq olib taşlanadi. Rangtasvir asaridagi qöşimçalardan mualliflik qismlarini idrok qilişga xalaqit bermaydiganlari saqlanadi, asarning öziga xos tarixiy yoki badiiy qimmatga ega bölgan sönggi qatlami imkon qadar yangi asos va zaminga köçiriladi. Tasviriy va amaliy bezak san'ati asarining buzilgan qismlarini özboşimçalik bilan qayta tiklaşga yöl qöyilmaydi, faqat ayrim hollardagina moyböyoq va b. rangtasvir asarlarida muallifning böyoq qatlami va asosini töldirişlardan muhofaza qiliş çorasi sifatida T. qöllanadi.

Ad.: Zohidov P., Me'mor san'ati, T., 1978; Haqqulov A., Ta'mir san'ati, T., 1991; Pölatov X.,ÖrolovA., Arxitektura yodgorliklarini ta'mirlaş va kayta quriş, T., 2002.

Xayrulla Pölatov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАЪМИРЛАШ — бирор нарсани асли холига ўхшатиб ёки аслига яқинлаштириб тиклаш, бунёд этиш; маълум қийматга эга қад. санъат асарлари ва моддиймаданий ёдгорликларни тузатиш, яхшилаш, ярокли ҳолга келтириш. Меъморликда Т. тарихий иншоотларни қисман ёки тўла дастлабки қиёфасига келтириш (реставрация), кенг маънода тарихий бино ёки мажмуани ўзгартириб қайта қуриш (реконструкция) жараёнини ифодалайди. Кўлами жиҳатидан Т. жузъий (маълум кисми) ёки ёппасига (бутунлай) ўтказилиши мумкин. Замонавий Т. назарияси бўйича Т.нинг мақсади тарихий бинонинг қад. асл кўринишини келгусидаги бузилишлардан саклаб қолиш чорасини кўришдир. Т. синтетик ва аналитик услубларга ажратилади. Синтетик Т.да меъморий ёдгорликнинг дастлабки бутун ҳолатига келтириш, аналитик (археологик) Т.да эса асл қисмларни бузилишлардан тўхтатиб қўйиш. Т. услуби узоқ ўтмишга эга. Ўзбекистондаги қад. ёдгорликлар пишиқпухта, чидамли ва мукаммал қилиб қурилганига қарамай, давр уларнинг жозибаси ва кўркини астасекин емириб борган. Кейинги йилларда Ўзбекистондаги барча маданий ёдгорлик ва обидаларда Т. ишларй кенг кўламда олиб борилмоқда. Т.ни муваффақиятли бажариш учун тажрибали халқ усталари (Уста Ширин Муродов, Тошпўлат Арслонқулов, Шамсиддин Ғофуров, Қули Жалилов, Абдулла Болтаев, Маҳмуд Усмонов, Саидмаҳмуд Норкўзиев ва б.) дан Т. қоидаларидан ўринли ва моҳирона фойдаланиш талаб қилинган ва улар шунга риоя қилган ҳолда ижобий ривожлантирганлар.

Турли сабаблар оқибатида емирилган кўх,на обидаларни Т. учун даставвал бино пойдевори археологик жиҳатдан авайлаб, синчковлик билан ўрганилади. Кейин унинг меъморий тузилиши кошин ва нақшлари, ранги, услубий жиҳатлари тадқиқ қилинади. Уста қад. пойдевор устига қўйиладиган юкни мазкур бино кўтара олиши ёки кўтара олмаслигини ҳам билиши керак. Ниҳоят бино тарихи, қачон қандай мақсадда қурилганлиги, маданият тарихида тутган ўрни муфассал текширилади. Етарли маълумотлар тўплангандан кейин меъморлар, лойиҳаловчилар ва б. ҳамкорликда лойиҳасмета ҳужжатини тузадилар. Т.да қад. усуллардан унумли фойдаланиш мақсадга мувофикдир. Т.нинг қуйидаги кўринишлари мавжуд: консервация; акастилозёдгорликнинг ерда ётган бўлакларини жойига ўрнатиб қўйиш; очишёдгорликнинг барча тарихий кийматга эга катламларини намойиш этиш; тўлдириш— ёдгорликнинг йўқ бўлиб кетган жойларини тўлдириб қўйиш; янгилаш — бинонинг тарихий нусхасини қуриш, йўқ бўлиб кетган бинони янгидан тиклаш (мас., Бухорий ёдгорлик мажмуи). Т. жараёнида замонавий қурилиш ашёлари ва қурилмаларини кўринмайдиган жойларидагина фойдаланиш талаб қилинади.

Тасвирий ва амалий безак санъатида Т., одатда, санъат асарларини сўнгги ҳолатини мустаҳкамлаш ва уларни бузиб турган қатламларидан тозалаш орқали асл ҳолига келтириш билан амалга оширилади. Аввало бу ишлар асарлар ва буюмларнинг хом ашёси, яратилиш усули, бузилишига сабаб бўлган омиллар ва турларини пухта илмий таҳлил қилиш ҳамда санъат ва моддий маданий ёдгорликлар тарихини чуқур ўрганиш заминида олиб борилади. Бунда спектрал, хроматографик микрокристал ва б. таҳлиллар, рентгенография, макро ва микрофотография, инфрақизил нурлар ва б. воситасида текшииришлардан фойдаланилади.

Т. жараёнида асарнинг бузилган қисмлари унга яқин бўлган (монументал рангтасвир учун оҳакли сув, икона ва мойбўёқ рангтасвирининг асоси ҳамда елим рассомлигининг бўёқ қатлами учун ҳайвонот елимлари) ёки махсус синтетик моддалар билан унинг тузилиши тикланади ёки кимёвий ўзгарган унсурлар (рангтасвир асарининг қорайган лок ва мойи, мис буюмлардаги ғовак қурумлар), ҳайкалтарошлик, амалий безак санъати буюмларидан кейинчалик киритилган қўшимчалар қисман ёки тўлиқ олиб ташланади. Рангтасвир асаридаги қўшимчалардан муаллифлик қисмларини идрок қилишга халақит бермайдиганлари сақланади, асарнинг ўзига хос тарихий ёки бадиий қимматга эга бўлган сўнгги қатлами имкон қадар янги асос ва заминга кўчирилади. Тасвирий ва амалий безак санъати асарининг бузилган қисмларини ўзбошимчалик билан қайта тиклашга йўл қўйилмайди, фақат айрим ҳоллардагина мойбўёқ ва б. рангтасвир асарларида муаллифнинг бўёқ қатлами ва асосини тўлдиришлардан муҳофаза қилиш чораси сифатида Т. қўлланади.

Ад.: Зоҳидов П., Меъмор санъати, Т., 1978; Ҳаққулов А., Таъмир санъати, Т., 1991; Пўлатов Х.,ЎроловА., Архитектура ёдгорликларини таъмирлаш ва кайта қуриш, Т., 2002.

Хайрулла Пўлатов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.