Tan
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 81-b. — ziyouz.com
Tan TAN, Tang — örta asrlarda Xitoyda mavjud bölgan markazlaşgan davlat va sulola (618—907). «T.» atamasi — mağrurlaniş, tasodif ma'nosini anglatadi. Asosçisi — Li Yuan (566— 635) bölib, Gaozu nomi bilan taxtni boşqargan (618—626). T. davlatining taşkil topişi 610 y. Xitoyda Suy sulolasiga qarşi boşlangan xalq qözğoloni bilan bevosita boğliq. Yirik amaldorlar fursatdan foydalanib taxtni egallaşga intilgan. Ulardan Şansi ölkasining rahbari Li Yuan turkiy qavmlar bilan yaqin bölgani uçun katta salohiyat va imkoniyatga ega bölgan. U 3 nafar öğillari bilan turkiy qavmlar yordamida Suy sulolasini himoya qiliş bahonasida poytaxt Çan'an (hoz. Sian)ga kirib olgan va özini imperator deb e'lon qilib, öz hokimiyatini T. deb atagan. 630 y.dan T. faol taşki siyosat yurgiza boşlagan va dastavval Buyuk ipak yölini qölga kiritişga xarakat qilgan. 640 y. Turfon (Gavçan) davlatiga hujum qilib uni yöq qilgan, sönfa Şarkiy Turk xoqonligi, Uyğur xonligi va Ğarbiy turk xoqonligi kabi davlatlar bilan uruş olib borgan. Bu uruş jarayonida T. ular örtasidagi ziddiyatlardan töla foydalaniş va biri bilan döstlaşib, ikkinçisini yöqotiş, ularni içidan zaiflaştirib, sönggi (pirovard) ğalabani qölga kiritiş amaliyotini qöllagan. 645—668 y.larda T. Koreyani tobe etgan, söng Manjuriyadagi moxe va kidon qabilalari hokimiyatini tugatgan. 747 y. T. armiyasi hoz. Qirğizistonning Töqmoq (Suyob, Suyyo) viloyatiga, 748 y. Pomirdagi Kiçik Bolurga (Syao Boli), 750 y. Şoş (Toşkent) ga qujum qilgan, Şoş hukmdori öldirilgan, uning öğli arablardan madad söraşga majbur bölgan. 751 y.dagi Talas jangida T. armiyasi tormor keltirilgan. Şundan söng T. imperiyasining Markaziy Osiyodagi faoliyatiga çek qöyilgan. Mamlakatda ijtimoiyiqtisodiy ahvol yomonlaşgan; ketma-ket xalq qözğolonlari sodir bölişi içki siyosiy tanazzulni kuçayişiga va T. imperiyasini 15 ta mayda hokimliklarga bölinib ketişiga olib kelgan.
Abdulahad Xöjayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАН, Танг — ўрта асрларда Хитойда мавжуд бўлган марказлашган давлат ва сулола (618—907). «Т.» атамаси — мағрурланиш, тасодиф маъносини англатади. Асосчиси — Ли Юан (566— 635) бўлиб, Гаозу номи билан тахтни бошқарган (618—626). Т. давлатининг ташкил топиши 610 й. Хитойда Суй сулоласига қарши бошланган халқ қўзғолони билан бевосита боғлиқ. Йирик амалдорлар фурсатдан фойдаланиб тахтни эгаллашга интилган. Улардан Шаньси ўлкасининг раҳбари Ли Юан туркий қавмлар билан яқин бўлгани учун катта салоҳият ва имкониятга эга бўлган. У 3 нафар ўғиллари билан туркий қавмлар ёрдамида Суй сулоласини ҳимоя қилиш баҳонасида пойтахт Чанъан (ҳоз. Сиан)га кириб олган ва ўзини император деб эълон қилиб, ўз ҳокимиятини Т. деб атаган. 630 й.дан Т. фаол ташки сиёсат юргиза бошлаган ва даставвал Буюк ипак йўлини қўлга киритишга харакат қилган. 640 й. Турфон (Гавчан) давлатига ҳужум қилиб уни йўқ қилган, сўнфа Шаркий Турк хоқонлиги, Уйғур хонлиги ва Ғарбий турк хоқонлиги каби давлатлар билан уруш олиб борган. Бу уруш жараёнида Т. улар ўртасидаги зиддиятлардан тўла фойдаланиш ва бири билан дўстлашиб, иккинчисини йўқотиш, уларни ичидан заифлаштириб, сўнгги (пировард) ғалабани қўлга киритиш амалиётини қўллаган. 645—668 й.ларда Т. Кореяни тобе этган, сўнг Манжуриядаги мохэ ва кидон қабилалари ҳокимиятини тугатган. 747 й. Т. армияси ҳоз. Қирғизистоннинг Тўқмоқ (Суёб, Суйё) вилоятига, 748 й. Помирдаги Кичик Болурга (Сяо Боли), 750 й. Шош (Тошкент) га қужум қилган, Шош ҳукмдори ўлдирилган, унинг ўғли араблардан мадад сўрашга мажбур бўлган. 751 й.даги Талас жангида Т. армияси тормор келтирилган. Шундан сўнг Т. империясининг Марказий Осиёдаги фаолиятига чек қўйилган. Мамлакатда ижтимоийиқтисодий аҳвол ёмонлашган; кетма-кет халқ қўзғолонлари содир бўлиши ички сиёсий таназзулни кучайишига ва Т. империясини 15 та майда ҳокимликларга бўлиниб кетишига олиб келган.
Абдулаҳад Хўжаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.