Tan jazosi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 81–82-b. — ziyouz.com
Tan jazosi TAN JAZOSI, jismoniy jazo (huquqda) — ibtidoiy jamoa davrida, şuningdek, musulmon huquqiyal jinoyat sodir etgani uçun jinoyatçini jismoniy qiynaş, azoblaş, unga tan jarohati yetkaziş. Asosan zino, tuhmat, öğirlik, qaroqçilik (bosqinçilik), odam öldiriş yoki uni jarohatlaş, mast qiluvçi içimliklar iste'mol qiliş, dindan qaytiş, isyon kutariş va b. jinoyatlarga nisbatan belgilangan. Bunday jazolarni darra bilan uriş, şaxening qöl va oyoğini kesiş, toşböron qilib, osib yoki boşini tanasidan judo qilib öldiriş bilan amalga oşiriş közda tutilgan. T.j. asosan qamçilar orqali ijro etilgan. Qamçi tuya yoki boşqa hayvon terisidan işlangan.
Musulmon davlatlarida eng köp tarqalgan jazo turlaridan biri qöllarni kesiş jazosidir. Bunday jazoni tayinlaş uçun öğirlangan pul yoki moddiy boylik miqdori belgilab qöyilgan. Uyga, mayejidga kirib, çöntakka tuşib sodir etilgan jinoyatlar uçun sözsiz qöllar kesilgan. Kesiş asosan barmoklarni, bilagigaça, oyoqni esa töpiğigaça kesiş orqali ijro etilgan. Şariat qoidalariga köra, öğirlik va bosqinçilik yöli bilan fuqarolarning mulkini egallaş katta gunoh, öta oğir jinoyat hisoblangan. Şariatga oid manbalarda qaroqçilar musulmon yoki zimlşyning molini olgan bölsa, ularning öng qöllari bilan çap oyoqlari kesilgan. Agar mollarini olmasdan, ularni öldirgan bölsalar, jinoyatçilarning özlari ham öldirilgan. Agar aybdorlar molni olmasdan turib, şaxsga tan jarohati yetkazgan bölsa, ularning barçasidan yetkazilgan tan jarohati darajasida qasos olingan. Bordiyu, jinoyatçilar molmulkni olib, söng şaxsga jarohat yetkazgan bölsa, ularning qöloyoqlari kesilgan.
Yangi ijtimoiy munosabatlarning tarkib topişi barobarida musulmon davlatlari huquqida 19-a.ning 2yarmidan yangi jinoyat, savdo, protsessual va b. qonun hamda kodekslar asosida mahkama işlarini yuritiş ustuvorlik kila boşladi (Jazo).
Gulçehra Matkarimova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАН ЖАЗОСИ, жисмоний жазо (ҳуқуқда) — ибтидоий жамоа даврида, шунингдек, мусулмон ҳуқуқиял жиноят содир этгани учун жиноятчини жисмоний қийнаш, азоблаш, унга тан жароҳати етказиш. Асосан зино, туҳмат, ўғирлик, қароқчилик (босқинчилик), одам ўлдириш ёки уни жароҳатлаш, маст қилувчи ичимликлар истеъмол қилиш, диндан қайтиш, исён кутариш ва б. жиноятларга нисбатан белгиланган. Бундай жазоларни дарра билан уриш, шахенинг қўл ва оёғини кесиш, тошбўрон қилиб, осиб ёки бошини танасидан жудо қилиб ўлдириш билан амалга ошириш кўзда тутилган. Т.ж. асосан қамчилар орқали ижро этилган. Қамчи туя ёки бошқа ҳайвон терисидан ишланган.
Мусулмон давлатларида энг кўп тарқалган жазо турларидан бири қўлларни кесиш жазосидир. Бундай жазони тайинлаш учун ўғирланган пул ёки моддий бойлик миқдори белгилаб қўйилган. Уйга, маежидга кириб, чўнтакка тушиб содир этилган жиноятлар учун сўзсиз қўллар кесилган. Кесиш асосан бармокларни, билагигача, оёқни эса тўпиғигача кесиш орқали ижро этилган. Шариат қоидаларига кўра, ўғирлик ва босқинчилик йўли билан фуқароларнинг мулкини эгаллаш катта гуноҳ, ўта оғир жиноят ҳисобланган. Шариатга оид манбаларда қароқчилар мусулмон ёки зимлшйнинг молини олган бўлса, уларнинг ўнг қўллари билан чап оёқлари кесилган. Агар молларини олмасдан, уларни ўлдирган бўлсалар, жиноятчиларнинг ўзлари ҳам ўлдирилган. Агар айбдорлар молни олмасдан туриб, шахсга тан жароҳати етказган бўлса, уларнинг барчасидан етказилган тан жароҳати даражасида қасос олинган. Бордию, жиноятчилар молмулкни олиб, сўнг шахсга жароҳат етказган бўлса, уларнинг қўлоёқлари кесилган.
Янги ижтимоий муносабатларнинг таркиб топиши баробарида мусулмон давлатлари ҳуқуқида 19-а.нинг 2ярмидан янги жиноят, савдо, процессуал ва б. қонун ҳамда кодекслар асосида маҳкама ишларини юритиш устуворлик кила бошлади (Жазо).
Гулчеҳра Маткаримова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.