Tanais daryosi böyidagi jang
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 84–85-b. — ziyouz.com
Tanais daryosi böyidagi jang TANAIS DARYOSI BÖYIDAGI JANG, Yaksart jangi — Örta Osiyo xalklarining Aleksandr (makedoniyalik Iskandar)ga qarşi olib borgan janglaridan biri (mil. av. 328). Tanais (hoz. Sirdaryoning yunonça nomlaridan, boşqa bir nomi — Yaksart) böyida sodir bölgan. Aleksandr dare böyiga örnaşib olgaç, Aleksandriya Esxata (Çekka Iskandariya) ş.ni qurişga kirişgan. Biroq daryoning öng qirğoğida (qad. Toşkent vohasida) yaşovçi saklar (qanğarlar) kabila ittifoqi boşliği ukasi Kartazis boşçiligida katta otliq qöşin yuborib, unga Aleksandr qurdirgan istehkomni buzib taşlab, makedoniyalik jangçilarni bu yerlardan haydab yuborişni buyuradi. Saklar Suğdiyonada kötarilgan Spitamen qözğolonilan xabar topib, agar qözğolon muvaffakiyat bilan tugasa makedoniyaliklarga qarşi hujumga ötmoqçi edilar. Ular daryoning narigi betidan turib boskinçilarga qarşi betöxtov kamon öqi yoğdiradilar. Aleksandr qöşini daryo qirğoğiga katta öqlarni otişga möljallangan maşina (qurilma)larni örnatib, saklarni öqqa tuta boşlagan va şu öq yomğiri panasida kamonçilar bilan sopkrnçilar daryoni keçib ötadilar. Ular saklarning ilğor qismini çekinişga majbur qilib, bu bilan falanga va otlikdarning daryodan ötib olişiga imkon yaratib berganlar. Daryoning öng sohilida qattiq jang boşlanib ketgan. Uni 2 bosqiçga bölib ta'riflaş mumkin. Birinçi bosqiç — makedon qöşinining ilğor qismi jangi. Saklar ga qarşi makedoniyaliklarning sarissa (nayza) bilan qurollangan otliq otryadi taşlanadi. Saklar ularni örab olib öqqa tutadilar. Aleksandr yordamga piyoda askarlarni jönatadi. Saklar raqiblarini közdan qoçirmasdan ataylab çekina boşlaganlar. Ikkinçi bosqiç — asosiy kuçlar jangi va saklarning umumiy çekinişi. Dastlab saklar makedon qöşini xujumlarini muvaffaqiyat bilan kaytarişgan. Şundan söng Aleksandr jangga özining barça otliq qöşinlarini taşlagan. Saklar çöl içkarisiga çekina boşlaganlar. Aleksandr saklarni 15 km masofagaça ta'qib etgan. Arrianning yozişiça, jazirama issiq, taşnaliqdan qiynalgan Aleksandr «aynigan kulmak suvini içib kasal bölib qolgan». Aslida esa Kir II ning maş'um xatosini yodida tutgan Aleksandr saklar yerining içkarisiga kirib borişga jur'at etmagan, çunki saklar ularni mamlakat içkarisiga aldab olib kirib tormor qilişlari mumkin edi. Arrianning yozişiça, saklardan 1000 kişi, jumladan, ularning sarkardalaridan biri Strak halok bölgan, 150 kişi asir olingan. Kvint Kursiy Rufning yozişiça, makedoniyaliklardan 60 suvoriy, 100 nafar piyoda askar halok bölgan, 1000 kişi yaralangan. Jangdan söng saklar Aleksandr oldiga elçilar yuborib sulh tuzgan bölsalarda, kuraşni davom etdirganlar.
Manbalar: Arrian, Anabasis Aleksandra, T., 1911; Kvint Kursiy Ruf, Istoriya Aleksandra Makedonskogo, M., 1963.
Ad.: Şoniyozov K, Qanğ davlati vaqanğlilar, T., 1990.
Fahriddin Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАНАИС ДАРЁСИ БЎЙИДАГИ ЖАНГ, Яксарт жанги — Ўрта Осиё халкларининг Александр (македониялик Искандар)га қарши олиб борган жангларидан бири (мил. ав. 328). Танаис (ҳоз. Сирдарёнинг юнонча номларидан, бошқа бир номи — Яксарт) бўйида содир бўлган. Александр даре бўйига ўрнашиб олгач, Александрия Эсхата (Чекка Искандария) ш.ни қуришга киришган. Бироқ дарёнинг ўнг қирғоғида (қад. Тошкент воҳасида) яшовчи саклар (қанғарлар) кабила иттифоқи бошлиғи укаси Картазис бошчилигида катта отлиқ қўшин юбориб, унга Александр қурдирган истеҳкомни бузиб ташлаб, македониялик жангчиларни бу ерлардан ҳайдаб юборишни буюради. Саклар Суғдиёнада кўтарилган Спитамен қўзғолонилан хабар топиб, агар қўзғолон муваффакият билан тугаса македонияликларга қарши ҳужумга ўтмоқчи эдилар. Улар дарёнинг нариги бетидан туриб боскинчиларга қарши бетўхтов камон ўқи ёғдирадилар. Александр қўшини дарё қирғоғига катта ўқларни отишга мўлжалланган машина (қурилма)ларни ўрнатиб, сакларни ўққа тута бошлаган ва шу ўқ ёмғири панасида камончилар билан сопкрнчилар дарёни кечиб ўтадилар. Улар сакларнинг илғор қисмини чекинишга мажбур қилиб, бу билан фаланга ва отликдарнинг дарёдан ўтиб олишига имкон яратиб берганлар. Дарёнинг ўнг соҳилида қаттиқ жанг бошланиб кетган. Уни 2 босқичга бўлиб таърифлаш мумкин. Биринчи босқич — македон қўшинининг илғор қисми жанги. Саклар га қарши македонияликларнинг сарисса (найза) билан қуролланган отлиқ отряди ташланади. Саклар уларни ўраб олиб ўққа тутадилар. Александр ёрдамга пиёда аскарларни жўнатади. Саклар рақибларини кўздан қочирмасдан атайлаб чекина бошлаганлар. Иккинчи босқич — асосий кучлар жанги ва сакларнинг умумий чекиниши. Дастлаб саклар македон қўшини хужумларини муваффақият билан кайтаришган. Шундан сўнг Александр жангга ўзининг барча отлиқ қўшинларини ташлаган. Саклар чўл ичкарисига чекина бошлаганлар. Александр сакларни 15 км масофагача таъқиб этган. Аррианнинг ёзишича, жазирама иссиқ, ташналиқдан қийналган Александр «айниган кулмак сувини ичиб касал бўлиб қолган». Аслида эса Кир II нинг машъум хатосини ёдида тутган Александр саклар ерининг ичкарисига кириб боришга журъат этмаган, чунки саклар уларни мамлакат ичкарисига алдаб олиб кириб тормор қилишлари мумкин эди. Аррианнинг ёзишича, саклардан 1000 киши, жумладан, уларнинг саркардаларидан бири Страк ҳалок бўлган, 150 киши асир олинган. Квинт Курций Руфнинг ёзишича, македонияликлардан 60 суворий, 100 нафар пиёда аскар ҳалок бўлган, 1000 киши яраланган. Жангдан сўнг саклар Александр олдига элчилар юбориб сулҳ тузган бўлсаларда, курашни давом этдирганлар.
Манбалар: Арриан, Анабасис Александра, Т., 1911; Квинт Курций Руф, История Александра Македонского, М., 1963.
Ад.: Шониёзов К, Қанғ давлати вақанғлилар, Т., 1990.
Фаҳриддин Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.