Tanbur
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 86-b. — ziyouz.com
Tanbur — qad. torli musiqa çolğu asbobi. Forobiyning musiqa risolasida Xuroson T.ining parda tuzilişi keltirilgan. Özbek, tojik, uyğur va b. xalklarda professional soz sifatida kengtarqalgan. Noksimon öyma kosasi yöğon va uzun dastasi bilan birga yaxlit tut yoğoçidan yasaladi; umumiy uz. 110— 130 sm. Kosasining qopqoği, köpinça, yupqa yoğoç taxtaçadan qilinadi, unda rezonator teşikçalari bor. Pay ip bilan boğlangan 16—19 pardasi bölib, oltinçisi, odatda, ijro etiladigan asarning ladtonallik xususiyatiga köra yuqori yoki pastga surib qöyiladi. Kosa krpqoğida çöpdan yana 4 ta xaye pardasi böladi. T.ning 3 ta toridan birinçisi (yukrridan) asosiy, 2 tasi yordamçidir; birinçisi va uçinçisi unisonga, ikkinçisi ularga nisbatan kvarta, ba'zan kvinta yoki sekunda past sozlanadi. T. qölning körsatkiç barmoğiga kiyiladigan noxun bilan turli uslubda (torlarni yuqoridan va pastdan urib) çalinadi. T. Özbekistonda boşqa torli çertma sozlardan farqli ölaroq, diatonik tovuşqatorga ega. T.ning torlari uzun va ingiçka, pardalari yöğon (diametri 3 mm gaça) bölganligidan torni turliça kuç bilan bosib, tovuş balandligini yarim tongaça özgartiriş mumkin. Mazkur yöl bilan T.da kuylarga öziga xos tebratma sayqal, nolalar beriladi. T.ning öziga xos nozik va ta'sirçan ovozi, keng diapazoni tufayli Buxoro Şaşmakrmi ijrosida asosiy yakkanavoz va (vokal qismlarda) jörnavoz soz hisoblanadi. T.ning keng badiiy imkoniyatlari T. Alimatov va uning şogirdlari talqinida namoyon bölmoqda. T.ning çortor (4 t nb torli), panjtor (5 torli), an ur' şaştor (6 torli) turlari bor. T.ning elektr adapter bilan jihozlangan turlari estrada ijroçiligida qöllaniladi. Özbek bastakorlaridan Hoji Abdulaziz, J. Sultonov, F.Mamadaliyev, O.Hotamov, kompozitorlardan Sayfi Jalil («Qalbimda»), M.Mahmudov («Navo» simfoniyasi), M.Bafoyev («Lison uttayr») va b. T. imkoniyatlaridan ijodiy foydalanişgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАНБУР — қад. торли мусиқа чолғу асбоби. Форобийнинг мусиқа рисоласида Хуросон Т.ининг парда тузилиши келтирилган. Ўзбек, тожик, уйғур ва б. халкларда профессионал соз сифатида кенгтарқалган. Ноксимон ўйма косаси йўғон ва узун дастаси билан бирга яхлит тут ёғочидан ясалади; умумий уз. 110— 130 см. Косасининг қопқоғи, кўпинча, юпқа ёғоч тахтачадан қилинади, унда резонатор тешикчалари бор. Пай ип билан боғланган 16—19 пардаси бўлиб, олтинчиси, одатда, ижро этиладиган асарнинг ладтоналлик хусусиятига кўра юқори ёки пастга суриб қўйилади. Коса крпқоғида чўпдан яна 4 та хае пардаси бўлади. Т.нинг 3 та торидан биринчиси (юкрридан) асосий, 2 таси ёрдамчидир; биринчиси ва учинчиси унисонга, иккинчиси уларга нисбатан кварта, баъзан квинта ёки секунда паст созланади. Т. қўлнинг кўрсаткич бармоғига кийиладиган нохун билан турли услубда (торларни юқоридан ва пастдан уриб) чалинади. Т. Ўзбекистонда бошқа торли чертма созлардан фарқли ўлароқ, диатоник товушқаторга эга. Т.нинг торлари узун ва ингичка, пардалари йўғон (диаметри 3 мм гача) бўлганлигидан торни турлича куч билан босиб, товуш баландлигини ярим тонгача ўзгартириш мумкин. Мазкур йўл билан Т.да куйларга ўзига хос тебратма сайқал, нолалар берилади. Т.нинг ўзига хос нозик ва таъсирчан овози, кенг диапазони туфайли Бухоро Шашмакрми ижросида асосий якканавоз ва (вокал қисмларда) жўрнавоз соз ҳисобланади. Т.нинг кенг бадиий имкониятлари Т. Алиматов ва унинг шогирдлари талқинида намоён бўлмоқда. Т.нинг чортор (4 т нб торли), панжтор (5 торли), ан ур’ шаштор (6 торли) турлари бор. Т.нинг электр адаптер билан жиҳозланган турлари эстрада ижрочилигида қўлланилади. Ўзбек бастакорларидан Ҳожи Абдулазиз, Ж. Султонов, Ф.Мамадалиев, О.Ҳотамов, композиторлардан Сайфи Жалил («Қалбимда»), М.Маҳмудов («Наво» симфонияси), М.Бафоев («Лисон уттайр») ва б. Т. имкониятларидан ижодий фойдаланишган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.