Tanbur çiziği

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 86–87-b. — ziyouz.com

Tanbur çiziği TANBUR ÇIZIĞI, Xorazm tan bur çiziği — Xorazm tanbur çiziği — 19-a. ning 2yarmida Xorazmda yuzaga kelgan nota yozuvi. Tabulatura turi. Şoir va sozandabastakor Komi,1 Xorazmiy joriy qilgan. Tanburning 17 ta pardasi va oçiq simiga möljallab çizilgan 18 gorizontal çiziqlarga joylaştirilgan nuqtalardan iborat. Çiziq ustiga qöyilgan nuqtalar kuy ijrosi jarayonida tanburning muayyan pardasida noxunning tepadan pastga, çiziq ostidagi nuqtalar pastdan tepaga çertilişini bildiradi. Vertikal çiziqlar pardalar yönalişini körsatadi. T.ç.dagi nuqtalar asosan nimçorak va ba'zan çorak notalar çözimiga teng. Çiziqlarning ostiustiga nuqtalar qöyilib, ularning ustmaust yoki yonmayon joylaşişi tanbur zarblari («yakka zarb», «qöş zarb»lar) ga işora deb bilinadi. Pauza (jimlik) alomati, «skun» (o) bilan ifodalanadi. Doira usullari uzunqisqa zarblarni anglatuvçi böğinlar vositasida körsatiladi: «gul», «taq», «taqa», «takqa» va h.k. Kuy bölaklari («xona», «bozgöy», «hang»), töxtovlar yoyli çiziq (strelka) işorasi yordamida belgilab yuboriladi. Tanbur çiziğida şe'riy matnlar ham berilgan. Ular töliq yoki lavha tarzida kuy yölini anglatuvçi nuqtalardan alohida, bir çekkada yoziladi. Aksariyat hollarda şe'rlarning faqat boşlanğiç misralari keltiriladi. Unga qarab aşulaçilar ğazalning qolgan qismlarini esga solib oladilar. Tanbur notasi arab yozuviga öxşab, öngdan çapga öqiladi. Komil Xorazmiy T.ç. yordamida Xorazm maqomlaridan Rostning boşlanğiç qismini, uning öğli Muhammad Rasul Mirzo mazkur maqomning qolgan qismlarini hamda Buzruk, Navo, Dugoh, Segoh, Iroq maqomlarining 19-a. oxirida ma'lum bölgan çolğu (çertim) va aşula (aytim) yöllarini yozib olgan. Uning öndan ortiq köçirilgan nusxalari bizgaça yetib kelgan. 2002 y. topilgan Hazorasp nusxasida yuqorida nomlari keltirilgan maqomlardan taşqari Zihi Nazzora, Qaddim xamliği (Urganjiy), Miskin, Rahoviy, Sadri Iroq, Oxyor, Çoki giribon deb nomlanuvçi aytim yöllaridagi turkum yozib qoldirilgan. Bular «Dutor maqomlari», ya'ni dutor jörligida aytiluvçi mumtoz yöllar hisoblanadi. Xorazmlik musiqaşunoslar oldindan qad. Şarq nota yozuvi namunalaridan xabardor bölganlar. T.ç. ixtiro qilinişidan avval Muhammad Şarif Qanbar Bobo ismli dutorçi — dutor uçun şunday nota yaratişga uringan, ammo öng qöl xdrakatlarini qoğozga tuşira olmaganligidan bu iş amalga oşmay krlgan. Şuningdek, T.ç.da Safiuddin alUrmaviy nota jadvalidagi öxşaş unsur (element)lar mavjud. T.ç.ning tiklanişi, tadqiq qilinişi, zamonaviy nota yozuviga köçirilişiga V. Belyayev, V. Uspenskiy, T.Sodikrv, M.Yusupov, Il. Akbarov, keyinçalik bu işning rivojiga va bevosita ijro qilinişiga (amalda sadolantirilişiga) O.Bobonazarov, alXorazmiy nomidagi Urganç davlat unti öqituvçilari B.Rahimov, R.Boltayev, M.Matyoqubov, S.Xudoyberganov va b. hissa qöşganlar.

Ad.: Bekçon M., Devonzoda M.Yu., Xorazm musiqiy tarixçasi, 2-naşri, T., 1998; Rajabov I., Maqomlar masalasiga doyr, T., 1963; Matyoqubov O., Maqomat, T., 2004.

Botir Matyoqubov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАНБУР ЧИЗИҒИ, Хоразм тан бур чизиғи — Хоразм танбур чизиғи — 19-а. нинг 2ярмида Хоразмда юзага келган нота ёзуви. Табулатура тури. Шоир ва созандабастакор Коми,1 Хоразмий жорий қилган. Танбурнинг 17 та пардаси ва очиқ симига мўлжаллаб чизилган 18 горизонтал чизиқларга жойлаштирилган нуқталардан иборат. Чизиқ устига қўйилган нуқталар куй ижроси жараёнида танбурнинг муайян пардасида нохуннинг тепадан пастга, чизиқ остидаги нуқталар пастдан тепага чертилишини билдиради. Вертикал чизиқлар пардалар йўналишини кўрсатади. Т.ч.даги нуқталар асосан нимчорак ва баъзан чорак ноталар чўзимига тенг. Чизиқларнинг остиустига нуқталар қўйилиб, уларнинг устмауст ёки ёнмаён жойлашиши танбур зарблари («якка зарб», «қўш зарб»лар) га ишора деб билинади. Пауза (жимлик) аломати, «скун» (о) билан ифодаланади. Доира усуллари узунқисқа зарбларни англатувчи бўғинлар воситасида кўрсатилади: «гул», «тақ», «тақа», «такқа» ва ҳ.к. Куй бўлаклари («хона», «бозгўй», «ҳанг»), тўхтовлар ёйли чизиқ (стрелка) ишораси ёрдамида белгилаб юборилади. Танбур чизиғида шеърий матнлар ҳам берилган. Улар тўлиқ ёки лавҳа тарзида куй йўлини англатувчи нуқталардан алоҳида, бир чеккада ёзилади. Аксарият ҳолларда шеърларнинг фақат бошланғич мисралари келтирилади. Унга қараб ашулачилар ғазалнинг қолган қисмларини эсга солиб оладилар. Танбур нотаси араб ёзувига ўхшаб, ўнгдан чапга ўқилади. Комил Хоразмий Т.ч. ёрдамида Хоразм мақомларидан Ростнинг бошланғич қисмини, унинг ўғли Муҳаммад Расул Мирзо мазкур мақомнинг қолган қисмларини ҳамда Бузрук, Наво, Дугоҳ, Сегоҳ, Ироқ мақомларининг 19-а. охирида маълум бўлган чолғу (чертим) ва ашула (айтим) йўлларини ёзиб олган. Унинг ўндан ортиқ кўчирилган нусхалари бизгача етиб келган. 2002 й. топилган Ҳазорасп нусхасида юқорида номлари келтирилган мақомлардан ташқари Зиҳи Наззора, Қаддим хамлиғи (Урганжий), Мискин, Раҳовий, Садри Ироқ, Охёр, Чоки гирибон деб номланувчи айтим йўлларидаги туркум ёзиб қолдирилган. Булар «Дутор мақомлари», яъни дутор жўрлигида айтилувчи мумтоз йўллар ҳисобланади. Хоразмлик мусиқашунослар олдиндан қад. Шарқ нота ёзуви намуналаридан хабардор бўлганлар. Т.ч. ихтиро қилинишидан аввал Муҳаммад Шариф Қанбар Бобо исмли дуторчи — дутор учун шундай нота яратишга уринган, аммо ўнг қўл хдракатларини қоғозга тушира олмаганлигидан бу иш амалга ошмай крлган. Шунингдек, Т.ч.да Сафиуддин алУрмавий нота жадвалидаги ўхшаш унсур (элемент)лар мавжуд. Т.ч.нинг тикланиши, тадқиқ қилиниши, замонавий нота ёзувига кўчирилишига В. Беляев, В. Успенский, Т.Содикрв, М.Юсупов, Ил. Акбаров, кейинчалик бу ишнинг ривожига ва бевосита ижро қилинишига (амалда садолантирилишига) О.Бобоназаров, алХоразмий номидаги Урганч давлат унти ўқитувчилари Б.Раҳимов, Р.Болтаев, М.Матёқубов, С.Худойберганов ва б. ҳисса қўшганлар.

Ад.: Бекчон М., Девонзода М.Ю., Хоразм мусиқий тарихчаси, 2-нашри, Т., 1998; Ражабов И., Мақомлар масаласига дойр, Т., 1963; Матёқубов О., Мақомат, Т., 2004.

Ботир Матёқубов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.