Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Tanga

    Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 87–88-b. — ziyouz.com

    Tanga TANGA, tangalar (turkiy «tam/a» sözidan) — metall (oltin, kumuş, mis; hoz. vaqtda misning turli krtişmalari, nikel va alyuminiy)dan yasalgan pul birligi, muomala va tölov vositasi. Tuxumsimon yoki dumaloq şakli foydalaniş uçun qulay. Tangalar aversi (yuzi) va reversi (orqa tomoni) va gurti (çeti) orqali bir-biridan farklanadi.

    T.lar deyarli bir vaqtda (mil. av. 8— 7-a.) Lidiya davlati (Kiçik Osiyo)da va Egina o. (Yunoniston)da paydo bölgan. T. pultovar munosabatlarining rivojlanişi bilan yuzaga kelgan va tovar ayirboşlaşda ekvivalent rolini öynagan boşqa buyumlar (çorva mollar, don, çiğanoq, mato va b.)dan farq qilib, universal tölov vositasi vazifasini bajargan. Qadimgi T.lar tasvir (hukmdorning tasviri, unvoni, ismi, gerbi) va izohlar (tanga çiqqan davlat va şaharning nomi, yili) bilan zarb qilingan.

    Özbekiston hududida dastlabki metall T.lar mil. av. 6-a.da Doro I davrida zarb etilgan, oğirligi.8,4 g ni taşkil etgan «darik» deb nomlangan tilla tangalar, deb taxmin qşAnadi. Mil. av. 3— 1-a.larda va undan keyingi davrda zarb etilgan T.lar namunalari hrzirgaça saklanib qolgan. Ular jumlasiga Antiox 1 (mil. av. 281—261 y.lar), Yevtidem 1 (mil. av. 235—200 y.lar), Demetriy I (mil. av. 200—185 y.lar), Yevkratid I (mil. av. 171 —155 y.lar), Mitridat 11 (mil. av. 124—88 y.lar) va Germey (mil. av. 75—55 y.lar) Tlari kiradi. 8-a. ning örtalarida Örta Osiyoda arablar hukmronligi boşlanganidan söng savdo muomalasini amalga oşiriş uçun vazni 4,3 g bölgan oltin dinor, maoş va soliqlar tölovi uçun vazni 2,8 g. bölgan kumuş dirhamlar va kundalik savdosotiq uçun mis tangalar — fuluslar zarb etilib, muomalaga çiqarilgan. Amir Temur davrida Samarqandda T.lar zarb etiladigan maxsus zarbxonalar taşkil etilgan, birinçi marta turkiy nom, ya'ni «tanga» deb atalgan, vazni 4,5—4,7 g bölgan kumuş T.lar, vazni 2 g ni taşkil etgan oltin dinorlar va vazni 1,8 g bölgan va kumuşdan tayyorlangan mirilar zarb etila boşlagan.

    1. Amir Temur mis fulusi. Samarkand, 1383 y., oğirligi 4, 132 g. 2. Amir Temur va Sulton Mahmud kumuş miri, 1388 y., oğirligi 1,59 g. 3. Sulton Şoxruh kumuş tangasi, Samarkand. 1435 y., oğirligi 5,06 g.

    19-a.ning 2yarmida Xiva, Buxoro, Qöqon xonliklarida oltindan «tilla», kumuşdan «tanga», misdan «pul» (çaqa) deb ataladigan T.lar zarb qilingan.

    Qoğoz pullar paydo bölişi bilan muomalada T.ning roli keskin pasaydi, asosan, 20-a.dan boşlab T. qoğoz pullarni maydalaş va mayda tölov vositasi yoki mamlakat asosiy pul birligining muayyan qismini (dollaraa sent, lirada çentezimo, dlila tiyin va b.) ifodalaydigan pul birligi vositasi sifatida işlatila boşladi, oltin va kumuş T.lar çikarilişi töxtatildi (maxsus esdalik va yubiley oltin, kumuş, platina T.lar bundan mustasno).

    Özbekiston Respublikasi öz milliy valyutasi — sömni muomalaga kiritgandan keyin jezdan yasalgan va qiymati 1, 3, 5, nikel bilan krplangan 10, 20, 50 tiyin bölgan T.lar çiqarildi.

    Respublika tarixldan muhim sanalarga bağişlab esdalik va numizmatik ahamiyatga ega bölgan köplab yubiley T.lar zarb etildi. Dastlab 1994 y.da Mustaqillikning 3 yilligiga bağişlab 10 sömlik, Uluğbek tavalludining 600 yilligiga bağişlab 1 sömlik, 1996 y. 1 sentyabrda Amir Temur tavalludining 660 y.ligi munosabati bilan oltin va kumuşdan 100 sömlik hamda 1998 y.da Alişer Navoiy, keyinçalik esa, Abu Ali Ibn Sino, Ahmad Farğoniy, Abu Rayhon Beruniy, Muso AlXorazmiy kabi buyuk allomalar portretlari tuşirilgan yubiley T.lar zarb etildi.

    T.larni numizmatika fani örganadi.

    Özbekiston Respublikasi Markaziy banki muomalaga çiqargan tangalar: 1. Qiymati 50 tiyinlik; 2 . 5 sömlik; 3. Yusömlik; 4. 50 sömlik tangalar.

    1 .Özbekiston RespublikasidaUluğbekning 600 yillik yubileyiga çikarilgan yubiley tangasi, qiymati 1 söm, oltin suvi yuritilgan; 1994. 2. Özbekiston Respublikasi mustaqilligining 5 yilligiga çiqarilgan yubiley tangasi; qiymati 50 söm, oltin suvi yugurtirilgan; 1996.3. Amir Temurning 660 yillik yubileyiga çikarilgan yubiley tangasi, qiymati 100 söm, oltin suvi yugurtirilgan; 1996.

    Ad.: Zograf A.N., Antiçniye monetö, M.—L., 1951; FedorovDavödov T.A., Monetö rasskazövayut, M., 1963; Rtveladze E.V., Drevniye monetö Sredney Azii, T., 1987; Numizmatika Uzbekistana, T., 1990; Rtveladze E.V., Velikiy şelkovöy put, T., 1999; Rtveladze E.V., Drevniye i rannesrednevekoviye monetö istorikokulturnöx oblastey Uzbekistana, T., 2003; Temuriylar sulolasi tangalari, T., 1996.

    Fayzulla Mullajonov.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ТАНГА, тангалар (туркий «там/а» сўзидан) — металл (олтин, кумуш, мис; ҳоз. вақтда миснинг турли кртишмалари, никель ва алюминий)дан ясалган пул бирлиги, муомала ва тўлов воситаси. Тухумсимон ёки думалоқ шакли фойдаланиш учун қулай. Тангалар аверси (юзи) ва реверси (орқа томони) ва гурти (чети) орқали бир-биридан фаркланади.

    Т.лар деярли бир вақтда (мил. ав. 8— 7-а.) Лидия давлати (Кичик Осиё)да ва Эгина о. (Юнонистон)да пайдо бўлган. Т. пултовар муносабатларининг ривожланиши билан юзага келган ва товар айирбошлашда эквивалент ролини ўйнаган бошқа буюмлар (чорва моллар, дон, чиғаноқ, мато ва б.)дан фарқ қилиб, универсал тўлов воситаси вазифасини бажарган. Қадимги Т.лар тасвир (ҳукмдорнинг тасвири, унвони, исми, герби) ва изоҳлар (танга чиққан давлат ва шаҳарнинг номи, йили) билан зарб қилинган.

    Ўзбекистон ҳудудида дастлабки металл Т.лар мил. ав. 6-а.да Доро I даврида зарб этилган, оғирлиги.8,4 г ни ташкил этган «дарик» деб номланган тилла тангалар, деб тахмин қшАнади. Мил. ав. 3— 1-а.ларда ва ундан кейинги даврда зарб этилган Т.лар намуналари ҳрзиргача сакланиб қолган. Улар жумласига Антиох 1 (мил. ав. 281—261 й.лар), Евтидем 1 (мил. ав. 235—200 й.лар), Деметрий I (мил. ав. 200—185 й.лар), Евкратид I (мил. ав. 171 —155 й.лар), Митридат 11 (мил. ав. 124—88 й.лар) ва Гермей (мил. ав. 75—55 й.лар) Тлари киради. 8-а. нинг ўрталарида Ўрта Осиёда араблар ҳукмронлиги бошланганидан сўнг савдо муомаласини амалга ошириш учун вазни 4,3 г бўлган олтин динор, маош ва солиқлар тўлови учун вазни 2,8 г. бўлган кумуш дирҳамлар ва кундалик савдосотиқ учун мис тангалар — фулуслар зарб этилиб, муомалага чиқарилган. Амир Темур даврида Самарқандда Т.лар зарб этиладиган махсус зарбхоналар ташкил этилган, биринчи марта туркий ном, яъни «танга» деб аталган, вазни 4,5—4,7 г бўлган кумуш Т.лар, вазни 2 г ни ташкил этган олтин динорлар ва вазни 1,8 г бўлган ва кумушдан тайёрланган мирилар зарб этила бошлаган.

    1. Амир Темур мис фулуси. Самарканд, 1383 й., оғирлиги 4, 132 г. 2. Амир Темур ва Султон Маҳмуд кумуш мири, 1388 й., оғирлиги 1,59 г. 3. Султон Шохруҳ кумуш тангаси, Самарканд. 1435 й., оғирлиги 5,06 г.

    19-а.нинг 2ярмида Хива, Бухоро, Қўқон хонликларида олтиндан «тилла», кумушдан «танга», мисдан «пул» (чақа) деб аталадиган Т.лар зарб қилинган.

    Қоғоз пуллар пайдо бўлиши билан муомалада Т.нинг роли кескин пасайди, асосан, 20-а.дан бошлаб Т. қоғоз пулларни майдалаш ва майда тўлов воситаси ёки мамлакат асосий пул бирлигининг муайян қисмини (доллараа цент, лирада чентезимо, длила тийин ва б.) ифодалайдиган пул бирлиги воситаси сифатида ишлатила бошлади, олтин ва кумуш Т.лар чикарилиши тўхтатилди (махсус эсдалик ва юбилей олтин, кумуш, платина Т.лар бундан мустасно).

    Ўзбекистон Республикаси ўз миллий валютаси — сўмни муомалага киритгандан кейин жездан ясалган ва қиймати 1, 3, 5, никель билан крпланган 10, 20, 50 тийин бўлган Т.лар чиқарилди.

    Республика тарихлдан муҳим саналарга бағишлаб эсдалик ва нумизматик аҳамиятга эга бўлган кўплаб юбилей Т.лар зарб этилди. Дастлаб 1994 й.да Мустақилликнинг 3 йиллигига бағишлаб 10 сўмлик, Улуғбек таваллудининг 600 йиллигига бағишлаб 1 сўмлик, 1996 й. 1 сентябрда Амир Темур таваллудининг 660 й.лиги муносабати билан олтин ва кумушдан 100 сўмлик ҳамда 1998 й.да Алишер Навоий, кейинчалик эса, Абу Али Ибн Сино, Аҳмад Фарғоний, Абу Райҳон Беруний, Мусо АлХоразмий каби буюк алломалар портретлари туширилган юбилей Т.лар зарб этилди.

    Т.ларни нумизматика фани ўрганади.

    Ўзбекистон Республикаси Марказий банки муомалага чиқарган тангалар: 1. Қиймати 50 тийинлик; 2 . 5 сўмлик; 3. Юсўмлик; 4. 50 сўмлик тангалар.

    1 .Ўзбекистон РеспубликасидаУлуғбекнинг 600 йиллик юбилейига чикарилган юбилей тангаси, қиймати 1 сўм, олтин суви юритилган; 1994. 2. Ўзбекистон Республикаси мустақиллигининг 5 йиллигига чиқарилган юбилей тангаси; қиймати 50 сўм, олтин суви югуртирилган; 1996.3. Амир Темурнинг 660 йиллик юбилейига чикарилган юбилей тангаси, қиймати 100 сўм, олтин суви югуртирилган; 1996.

    Ад.: Зограф А.Н., Античные монетў, М.—Л., 1951; ФедоровДавўдов Т.А., Монетў рассказўвают, М., 1963; Ртвеладзе Э.В., Древние монетў Средней Азии, Т., 1987; Нумизматика Узбекистана, Т., 1990; Ртвеладзе Э.В., Великий шелковўй путь, Т., 1999; Ртвеладзе Э.В., Древние и раннесредневековые монетў историкокультурнўх областей Узбекистана, Т., 2003; Темурийлар сулоласи тангалари, Т., 1996.

    Файзулла Муллажонов.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.