Tangriçilik

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90–91-b. — ziyouz.com

Tangriçilik — qad. turkiy va qad. oltoy xalqlari dini. Kad. Şumer davlatida (mil. av. 3ming yillik) Tangrip sajda qilganlar. Til va etnik jarayonlar taraqqiyotining nostratik (borey) konsepsiyasiga asoslangan tadqiqotçilar fikriça, 5—6 ming yillar muqaddam qad. Şumerdan Oltoygaça bölgan ulkan hududda protooltoy qabilalari yaşagan. Kdd. şumerlar kad. turk tiliga yakin bölgan protooltoy tili laxjasida sözlaşganlar. Şu davrda T. protooltoy xalklarining eng kad. dini, insoniyat tarixidagi ilk monoteistik dinlardan biri sifatida şakllangan. Mil. av. 2ming yilliqsa Mesopotamiyaga qad. somiy, mil. av. 1ming yillikda hoz. Eron, Afğoniston va Turon tekisligi hududlariga oriy qabilalari kirib kelişi natijasida protooltoylarning katta qismi Oltoy, Sayan toğlari, hoz. Şim. Xitoy, Mongoliya va Sibir tomonga ketişga majbur bölişgan va bu yerda oltoy xalqlari sifatida şakllangan. Ilgarigi hududda qolgan qismi esa, ğolib xalqlarga muayyan darajada qöşilib keyin paydo bölgan boşqa dinlarni (zarduştiylik, buddizm, yahudiylik, xristianlik) qabul qilişgan. T. qadim zamonda jahonda eng keng tarqalgan dinlardan biri bölgan. Qad. oltoy xalqidan kelib çiqqan turkiy, mongol, tungus manjur, koreys va yapon xalklarida T.ning izlari hozirgaça saklanib qolgan. Mil. av. 1ming yillikdan boşlab oltoy xalkdarining turkiy xalqlar guruhi Ğarbga qaytiş borasida harakatini kuçaytirgan. Hunnular, sak, massaget, yuyeyji, kuşon, eftaliylar yagona osmon ruhi — Tangriga sajda qilganlar. Ba'zi tadqiqotçilar (M. Aji) fikriga köra, hoz. xristian dinining ramzlari sifatida qaraladigan köp narsalarning boşlanğiç şakllari (mas., xoç, ibodatxonalar, ibodatlar, ikonalar, çerkov qönğiroklari va b.) mil. 4-a.da gunnlar bilan Yevropaga kelgan.

Ad.: Sulay monov O.,Azi Ya, AlmaAta, 1975; Antonov N.K., Naslediye predkov, Yakutsk, 1993; Islam, xristianstvo: vozmojnosti duxovnoy konsolidatsii narodov Kazaxstana, Al matö, 2001; Karimov B. R., Millat, inson va til: Taraqqiyot muammolari, Qarşi, 2003.

Baxtiyor Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАНГРИЧИЛИК — қад. туркий ва қад. олтой халқлари дини. Кад. Шумер давлатида (мил. ав. 3минг йиллик) Тангрип сажда қилганлар. Тил ва этник жараёнлар тараққиётининг ностратик (борей) концепциясига асосланган тадқиқотчилар фикрича, 5—6 минг йиллар муқаддам қад. Шумердан Олтойгача бўлган улкан ҳудудда протоолтой қабилалари яшаган. Кдд. шумерлар кад. турк тилига якин бўлган протоолтой тили лахжасида сўзлашганлар. Шу даврда Т. протоолтой халкларининг энг кад. дини, инсоният тарихидаги илк монотеистик динлардан бири сифатида шаклланган. Мил. ав. 2минг йиллиқца Месопотамияга қад. сомий, мил. ав. 1минг йилликда ҳоз. Эрон, Афғонистон ва Турон текислиги ҳудудларига орий қабилалари кириб келиши натижасида протоолтойларнинг катта қисми Олтой, Саян тоғлари, ҳоз. Шим. Хитой, Монголия ва Сибирь томонга кетишга мажбур бўлишган ва бу ерда олтой халқлари сифатида шаклланган. Илгариги ҳудудда қолган қисми эса, ғолиб халқларга муайян даражада қўшилиб кейин пайдо бўлган бошқа динларни (зардуштийлик, буддизм, яҳудийлик, христианлик) қабул қилишган. Т. қадим замонда жаҳонда энг кенг тарқалган динлардан бири бўлган. Қад. олтой халқидан келиб чиққан туркий, монгол, тунгус манжур, корейс ва япон халкларида Т.нинг излари ҳозиргача сакланиб қолган. Мил. ав. 1минг йилликдан бошлаб олтой халкдарининг туркий халқлар гуруҳи Ғарбга қайтиш борасида ҳаракатини кучайтирган. Ҳуннулар, сак, массагет, юейжи, кушон, эфталийлар ягона осмон руҳи — Тангрига сажда қилганлар. Баъзи тадқиқотчилар (М. Ажи) фикрига кўра, ҳоз. христиан динининг рамзлари сифатида қараладиган кўп нарсаларнинг бошланғич шакллари (мас., хоч, ибодатхоналар, ибодатлар, иконалар, черков қўнғироклари ва б.) мил. 4-а.да гуннлар билан Европага келган.

Ад.: Сулай монов О.,Ази Я, АлмаАта, 1975; Антонов Н.К., Наследие предков, Якутск, 1993; Ислам, христианство: возможности духовной консолидации народов Казахстана, Ал матў, 2001; Каримов Б. Р., Миллат, инсон ва тил: Тараққиёт муаммолари, Қарши, 2003.

Бахтиёр Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.