Tanlaş usuli
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 99–100-b. — ziyouz.com
Tanlaş usuli (matematik statistikada) — statistik kuzatişlar usuli. Bunda statistik töplamning umumiy xossalari töplamning hamma elementlari emas, balki undan tanlab olingan tanlanmaga kirgan elementlari orqali örganiladi. T.u. matematik statistikaning 2 muhim bölimi: çekli töplamdan tanlaş va çeksiz töplamdan tanlaş nazariyasiga asoslanadi. Çekl i töp lam dan tanlama oliş nazariyasi sifat böyiça statistik nazorat ötkaziş usulining asosi bölib, köpgina sotsiologik tekşirişlarda qöllaniladi. Tanlaş tasodifiy ravişda ötkazilsa, extimollar nazariyasiga köra, tanlab olingan tanlanma statistik töplam haqida töğri ma'lumot beradi. Bu holda statistik töplamning hajmi (elementlar soni) N tenglamaning xajmi p ga teng bölsa, tanlanmaning elementlariga bir xil ehtimollik yoziladi. Amalda, köpinça, tanlab olingan tanlanma (elementlar) statistik töplamga qaytarilmaydi (kaytarilmaydigan tanlanma). Agar tanlab oliş har bir tanlanmani örganilayotgan tuplamga qaytariş yuli bilan bajarilsa, u kaytariladigan tanlama deyiladi. Qaytariladigan tanlanma, asosan, nazariy tekşirişlarda qöllaniladi. Agar tanlanmaning hajmi p statistik töplamning hajmi N dan juda kiçik (n«N) bulsa, bu ikki tur çekli tanlanmalar deyarli bir-biridan farq qilmaydi. T. u. bilan statistik tuplamning sifat yoki mikdor belgilari urganiladi. Mas., statistik nazorat ötkaziş masalalarida N ta element orasida neçta nuqsonli element borligini aniqlaş şunday masalalardan biridir.
Statistik töplam çeke iz bölganda undan olingan tanlanmani kaytariş yoki qaytarilmasdan olinganligi ahamiyatga ega emas. Bu xrlda tanlanmaning %t, 52> ..., ğp elementlari uzaro bogliqsiz tasodifiy miqdorlar deb karalsa, statistik töplam belgilarini örganiş soddalaşadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАНЛАШ УСУЛИ (математик статистикада) — статистик кузатишлар усули. Бунда статистик тўпламнинг умумий хоссалари тўпламнинг ҳамма элементлари эмас, балки ундан танлаб олинган танланмага кирган элементлари орқали ўрганилади. Т.у. математик статистиканинг 2 муҳим бўлими: чекли тўпламдан танлаш ва чексиз тўпламдан танлаш назариясига асосланади. Чекл и тўп лам дан танлама олиш назарияси сифат бўйича статистик назорат ўтказиш усулининг асоси бўлиб, кўпгина социологик текширишларда қўлланилади. Танлаш тасодифий равишда ўтказилса, эхтимоллар назариясига кўра, танлаб олинган танланма статистик тўплам ҳақида тўғри маълумот беради. Бу ҳолда статистик тўпламнинг ҳажми (элементлар сони) N тенгламанинг хажми п га тенг бўлса, танланманинг элементларига бир хил эҳтимоллик ёзилади. Амалда, кўпинча, танлаб олинган танланма (элементлар) статистик тўпламга қайтарилмайди (кайтарилмайдиган танланма). Агар танлаб олиш ҳар бир танланмани ўрганилаётган тупламга қайтариш йули билан бажарилса, у кайтариладиган танлама дейилади. Қайтариладиган танланма, асосан, назарий текширишларда қўлланилади. Агар танланманинг ҳажми п статистик тўпламнинг ҳажми N дан жуда кичик (n«N) булса, бу икки тур чекли танланмалар деярли бир-биридан фарқ қилмайди. Т. у. билан статистик тупламнинг сифат ёки микдор белгилари урганилади. Мас., статистик назорат ўтказиш масалаларида N та элемент орасида нечта нуқсонли элемент борлигини аниқлаш шундай масалалардан биридир.
Статистик тўплам чеке из бўлганда ундан олинган танланмани кайтариш ёки қайтарилмасдан олинганлиги аҳамиятга эга эмас. Бу хрлда танланманинг %t, 52> ..., ғп элементлари узаро боглиқсиз тасодифий миқдорлар деб каралса, статистик тўплам белгиларини ўрганиш соддалашади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.