Tanqid
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 106–108-b. — ziyouz.com
Tanqid TANQID, adabiy tanqid, tanqidçilik — adabiy faoliyat turi, badiiy asarni, şuningdek, bu asarda aks ettirilgan hayot hodisalarini taqlil va talqin etiş. T. köpinça adabiyotşunoslikning bir qismi sifatida ta'riflanib keladi. Lekin T. adabiy faoliyatning mustaqil sohasi bölib, adabiyotşunoslikdan farqli ölaroq, asosan zamonaviy adabiy hayotda sodir bölayotgan jarayonlarni kuzatadi, bu jarayondagi yetakçi tamoyillarni aniqlaydi, gaz. va jurnali saxifalarida e'lon qilingan adabiy asarlarga munosabat bildirib, ularni odatda şu davrning ğoyaviy va estetik talablari asosida tahlil etadi. T. adabiy meros namunalarining teatr, kino, musiqa va tasviriy san'atdagi yangi talqini masalalari bilan ham qiziqib, öz e'tiborini köpinça şu asarlarning hoz. zamon uçun ahamiyatli tomonlariga qaratadi. T.ning asosiy vazifasi yozuvçi yoki adabiy asarni faqat tanqid qiliş emas, balki adabiy asar yoki hodisaga haqqrniy baho beriş, undagi yutuq va kamçiliklarni xolislik bilan yoritişdir.
T. badiiy ijod bilan qariyb bir vaqtda paydo bölgan. Yozuvçilar yangi yozgan asarlarini turli davralarda, yiğin va saroylarda öqib berişgan, davra qatnaşçilari esa şu asarlarning yutuq va kamçiliklarini qayd etib, ayni paytda ham öquvçi (kitobxon), ham tanqidçi vazifasini bajarib kelişgan. Bu T. tarixining «oğzaki davri»dir. T.ning yozma adabiyotdagi ilk namunalarining paydo bölişi esa tazkiraçilik maktabining şakllanişi bilan bevosita boğliq. Davlatşoh Samarqandiyning «Tazkirat uşşuaro» (1487) asari eng qad. tazkiralardan biri bölib, unda 9—15-a.larda Örta Osiyo, Afğoniston va Eronda yaşagan maşhur şoirlar haqida ma'lumot bilan birga ular ijodidan namunalar ham berilgan. Tazkiraçilikning mumtoz namunalaridan biri — Navoiyning «Majolis unnafois» (1491) asarida esa 15-a.da Xurosonda yaşagan jami 450 dan ortiq şoir, yozuvçi va olimlarning bilim darajasi, dunyoqaraşi, xulqatvori va b. töğrisida ma'lumot berilgan. Şuningdek, Nisoriy, Vozeh, Fazliy, Tabibiy va b.ning tazkiralarida muayyan yozuvçilar va ularning asarlari yuzasidan berilgan ma'lumotlar özbek adabiyotida T.ning paydo bölişidagi muhim omillardan bölgan.
T. uzoq vakt mobaynida «amaliy» axamiyat kasb etib, yozuvçini maqtaş, kökka kötariş yoki, aksinça, qoralaş, nuqsonlarini foş etiş, uning asarini esa umumiy baholaş va kitobxonga tavsiya etiş bilangina kifoyalanib keldi. Adabiyotning rivojlanişi, uning oldiga jamiyat tomonidan qöyilgan vazifalarning murakkablaşişi bilan T. ham adabiy mehnat sohasi sifatida yangi qirralar, sifatlar kasb etdi.
16—18-a.larda Yevropa xalklari adabiyotida estetik tafakkurning şakllanişi bilan T. adabiy harakatning muhim qismi sifatida ajralib çiqdi. 19-a.da Farnsiyada Ş.O. SentByov boşçiligidagi «biografik tanqid»ning, Rossiyada V.G.Belinskiy, N.A.Dobrolyubov, N.G.Çernişevskiy singari rus tanqidçilari maktabining şakllanişi bilan T. ning adabiy hayotdagi ahamiyati behad oşdi, maqsad va vazifalari esa tubdan özgardi.
Özbek adabiyotida zamonaviy T.ning paydo bölişi 20-a.ning 10y.lariga töğri keladi. Çölponning «Adabiyot nadur?» («Sadoi Turkiston», 1914) va «Muhtaram yozuvçilarimizğa» («Sadoi Turkiston», 1915), M.Behbudiyning «Teatr nadur?» («Oyna», 1914) singari maqolalarining e'lon qilinişi bilan özbek T.ining tom ma'nodagi tarixi boşlandi. Yozuvçi va tankidçilar şu davrda çop etilgan adabiytanqidiy maqolalarida badiiy adabiyotning yangi tarixiymadaniy davrdagi maqsadi, vazifasi va yönalişini belgilab berişga harakat qildilar.
20y.larning örtalaridan T. sovet mafkurasi ta'sirida adabiy hodisalarga sinfiylik va partiyaviylik nuqtai nazaridan yondaşa boşladi. Natijada özbek adabiyotiga katta zarar keltirgan vulgarsotsiologik T. maydonga keldi. Bunday T. vakillari sovet voqeligini qabul qilmagan Çölpon singari yozuvçilarga qarşi kuraş e'lon qildilar. Yozuvçi mahorati emas, mavzuning dolzarbligi, ğoyaviylik badiiy asar qimmatini belgilovçi asosiy mezonga aylandi. 1937— 38 y.lardagi qatağon tölqini bir qadar tingan 2jahon uruşi yillarida Oybekning «Navoiy» romani, Şayxzodaning «Jaloliddin Manguberdi» tragediyasi, Ğafur Ğulom singari şoirlarning yangi şe'riy asarlarining çop etilişi munosabati bilan T. yana jonlanib, adabiy hayotga badiiyestetik talablar asosida yondaşa boşladi. Şu tarzda T. öz tarixining turli bosqiçlarida adabiy hayotga ijobiy ta'sir körsatiş, adabiy jarayondagi ijobiy tamoyillarning avj olişiga kömaklaşiş örniga yozuvçining erkin ijod etiş huquqini çeklab keldi. Lekin şu bilan birga ötgan asrning 10y.larida ham, keyin ham Çölpon, Oybek, Abdulla Qahhrr singari yozuvçilar, Izzat Sulton, Matyoqub Qöşjonov, Ozod Şarafiddinov kabi tanqidçilar T.ning töğri yöldan borişi va adabiyot oldidagi vazifasini qalol ötaşiga yordam beradigan ibratli işlarni amalga oşirdilar.
T.ning adabiy portret, adabiytanqidiy maqola, taqriz, bibliografiya, adabiy şarh, esse, baxs, suhbat, oçiq xat, pamflet singari janr körinişlari mavjud. Tanqidçi T.ning bu barça janrlaridan axloq va odob mezonlaridan çiqmagan holda foydalanişi lozim.
Ad.:Bursov B.I., Kritika kak literatura. L., 1976; Nazarov B., Özbek adabiy tanqidçiligi: ğoyaviylik, metod, qahramon, T., 1979; Özbek adabiy tanqidi tarixi, 1—2j.lar, T., 1987.
Naim Karimov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАНҚИД, адабий танқид, танқидчилик — адабий фаолият тури, бадиий асарни, шунингдек, бу асарда акс эттирилган ҳаёт ҳодисаларини тақлил ва талқин этиш. Т. кўпинча адабиётшуносликнинг бир қисми сифатида таърифланиб келади. Лекин Т. адабий фаолиятнинг мустақил соҳаси бўлиб, адабиётшуносликдан фарқли ўлароқ, асосан замонавий адабий ҳаётда содир бўлаётган жараёнларни кузатади, бу жараёндаги етакчи тамойилларни аниқлайди, газ. ва журнали сахифаларида эълон қилинган адабий асарларга муносабат билдириб, уларни одатда шу даврнинг ғоявий ва эстетик талаблари асосида таҳлил этади. Т. адабий мерос намуналарининг театр, кино, мусиқа ва тасвирий санъатдаги янги талқини масалалари билан ҳам қизиқиб, ўз эътиборини кўпинча шу асарларнинг ҳоз. замон учун аҳамиятли томонларига қаратади. Т.нинг асосий вазифаси ёзувчи ёки адабий асарни фақат танқид қилиш эмас, балки адабий асар ёки ҳодисага ҳаққрний баҳо бериш, ундаги ютуқ ва камчиликларни холислик билан ёритишдир.
Т. бадиий ижод билан қарийб бир вақтда пайдо бўлган. Ёзувчилар янги ёзган асарларини турли давраларда, йиғин ва саройларда ўқиб беришган, давра қатнашчилари эса шу асарларнинг ютуқ ва камчиликларини қайд этиб, айни пайтда ҳам ўқувчи (китобхон), ҳам танқидчи вазифасини бажариб келишган. Бу Т. тарихининг «оғзаки даври»дир. Т.нинг ёзма адабиётдаги илк намуналарининг пайдо бўлиши эса тазкирачилик мактабининг шаклланиши билан бевосита боғлиқ. Давлатшоҳ Самарқандийнинг «Тазкират ушшуаро» (1487) асари энг қад. тазкиралардан бири бўлиб, унда 9—15-а.ларда Ўрта Осиё, Афғонистон ва Эронда яшаган машҳур шоирлар ҳақида маълумот билан бирга улар ижодидан намуналар ҳам берилган. Тазкирачиликнинг мумтоз намуналаридан бири — Навоийнинг «Мажолис уннафоис» (1491) асарида эса 15-а.да Хуросонда яшаган жами 450 дан ортиқ шоир, ёзувчи ва олимларнинг билим даражаси, дунёқараши, хулқатвори ва б. тўғрисида маълумот берилган. Шунингдек, Нисорий, Возеҳ, Фазлий, Табибий ва б.нинг тазкираларида муайян ёзувчилар ва уларнинг асарлари юзасидан берилган маълумотлар ўзбек адабиётида Т.нинг пайдо бўлишидаги муҳим омиллардан бўлган.
Т. узоқ вакт мобайнида «амалий» ахамият касб этиб, ёзувчини мақташ, кўкка кўтариш ёки, аксинча, қоралаш, нуқсонларини фош этиш, унинг асарини эса умумий баҳолаш ва китобхонга тавсия этиш билангина кифояланиб келди. Адабиётнинг ривожланиши, унинг олдига жамият томонидан қўйилган вазифаларнинг мураккаблашиши билан Т. ҳам адабий меҳнат соҳаси сифатида янги қирралар, сифатлар касб этди.
16—18-а.ларда Европа халклари адабиётида эстетик тафаккурнинг шаклланиши билан Т. адабий ҳаракатнинг муҳим қисми сифатида ажралиб чиқди. 19-а.да Фарнцияда Ш.О. СентБёв бошчилигидаги «биографик танқид»нинг, Россияда В.Г.Белинский, Н.А.Добролюбов, Н.Г.Чернишевский сингари рус танқидчилари мактабининг шаклланиши билан Т. нинг адабий ҳаётдаги аҳамияти беҳад ошди, мақсад ва вазифалари эса тубдан ўзгарди.
Ўзбек адабиётида замонавий Т.нинг пайдо бўлиши 20-а.нинг 10й.ларига тўғри келади. Чўлпоннинг «Адабиёт надур?» («Садои Туркистон», 1914) ва «Муҳтарам ёзувчиларимизға» («Садои Туркистон», 1915), М.Беҳбудийнинг «Театр надур?» («Ойна», 1914) сингари мақолаларининг эълон қилиниши билан ўзбек Т.ининг том маънодаги тарихи бошланди. Ёзувчи ва танкидчилар шу даврда чоп этилган адабийтанқидий мақолаларида бадиий адабиётнинг янги тарихиймаданий даврдаги мақсади, вазифаси ва йўналишини белгилаб беришга ҳаракат қилдилар.
20й.ларнинг ўрталаридан Т. совет мафкураси таъсирида адабий ҳодисаларга синфийлик ва партиявийлик нуқтаи назаридан ёндаша бошлади. Натижада ўзбек адабиётига катта зарар келтирган вульгарсоциологик Т. майдонга келди. Бундай Т. вакиллари совет воқелигини қабул қилмаган Чўлпон сингари ёзувчиларга қарши кураш эълон қилдилар. Ёзувчи маҳорати эмас, мавзунинг долзарблиги, ғоявийлик бадиий асар қимматини белгиловчи асосий мезонга айланди. 1937— 38 й.лардаги қатағон тўлқини бир қадар тинган 2жаҳон уруши йилларида Ойбекнинг «Навоий» романи, Шайхзоданинг «Жалолиддин Мангуберди» трагедияси, Ғафур Ғулом сингари шоирларнинг янги шеърий асарларининг чоп этилиши муносабати билан Т. яна жонланиб, адабий ҳаётга бадиийэстетик талаблар асосида ёндаша бошлади. Шу тарзда Т. ўз тарихининг турли босқичларида адабий ҳаётга ижобий таъсир кўрсатиш, адабий жараёндаги ижобий тамойилларнинг авж олишига кўмаклашиш ўрнига ёзувчининг эркин ижод этиш ҳуқуқини чеклаб келди. Лекин шу билан бирга ўтган асрнинг 10й.ларида ҳам, кейин ҳам Чўлпон, Ойбек, Абдулла Қаҳҳрр сингари ёзувчилар, Иззат Султон, Матёқуб Қўшжонов, Озод Шарафиддинов каби танқидчилар Т.нинг тўғри йўлдан бориши ва адабиёт олдидаги вазифасини қалол ўташига ёрдам берадиган ибратли ишларни амалга оширдилар.
Т.нинг адабий портрет, адабийтанқидий мақола, тақриз, библиография, адабий шарҳ, эссе, бахс, суҳбат, очиқ хат, памфлет сингари жанр кўринишлари мавжуд. Танқидчи Т.нинг бу барча жанрларидан ахлоқ ва одоб мезонларидан чиқмаган ҳолда фойдаланиши лозим.
Ад.:Бурсов Б.И., Критика как литература. Л., 1976; Назаров Б., Ўзбек адабий танқидчилиги: ғоявийлик, метод, қаҳрамон, Т., 1979; Ўзбек адабий танқиди тарихи, 1—2ж.лар, Т., 1987.
Наим Каримов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.