Tanqidiy realizm

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 108–110-b. — ziyouz.com

Tanqidiy realizm - 19-a.ning 20—30y.larida jahon adabiyoti va san'atida şakllangan badiiy metod, realizmnint bir körinişi. Klassitsizm adabiyoti vakillarining öz davrini ötagan va eskirgan tasvir usullariga qarşi, ötgan asrlardagi ilğor adabiyotlarning eng yaxşi an'analarini davom ettiriş va yangilaş maqsadida maydonga kelgan. Hayot hodisalarini badiiy mujassamlaştirişda bu hodisalarning ijtimoiytarixiy ildizlarini oçiş T.r.ning asosiy maqsadidir. T.r. yozuvçidan insonni har tomondan çeklovçi, ezuvçi, buzuvçi va ma'naviy inqirozga olib keluvçi hayotning ijtimoiy asoslarini tanqidiy aks ettirişni talab etadi. T.r. adabiyoti va san'atida tarixiylik prinsipi hayotiy voqealar, kişilarning xarakterlari va ularni qurşagan şaroitning muayyan davr uçun muhim vokealar, xarakterlar va şaroitlar sifatida tasvir etilişida zuxur beradi. T.r. asarlaridagi personajlar «ortiqça kişilar», «otalar» va «bolalar» yoki yangilik va eskilik tarafdorlari böladimi — ular öz davrining mahsulidir. Ammo tarix harakati, ijtimoiy taraqqiyot jarayoni T.r.ning aksar asarlarida kişilar subyektiv faoliyatining natijasi sifatida talqin etiladi. Şuning uçun ham bu asarlarda faqat kişilarning ruhiy olami, işonç va e'tiqodi ulardagi ijobiy (ezgu) ibtidoning manbai bölib xizmat qiladi. T.r. insoniyatni baxtli va nurli hayotga olib boruvçi yölni körsatmaydi, balki kişilarning şunday xayot sari intilişlarida ularga duç kelgan tösiqlar, illatlar, şaroitni körsatadi. Şuning uçun ham badiiy tasvirning bu usuli T.r. deb ataladi.

Sovet adabiyotşunosligi T.r.ning şakllanişini proletar harakatining paydo bölişi bilan boğlab, mazkur badiiy metod vakillarini kapitalizmga qarşi ongli ravişda kuraşgan yozuvçilar sifatida talqin etib keldi. T.r. vakillari esa şu jamiyatdagi ijtimoiy adolatsizlik va şu jamiyatda yaşovçi ayrim kişilar hayotidagi ma'naviy buziliş hollarini xalqqa badiiy tasvir orqali körsatiş va jamiyatni şu yöl bilan davolaşni öz oldilariga maqsad qilib qöygan edilar. T.r.ning Ğarbiy Yevropadagi Balzak, Dikkens, Tekkerey, Flober singari vakillari voqelikni inqilobiy özgartiriş ğoyasidan mutlaqo uzoq bölişgan. Şuning uçun ham ular ijodidagi ayrim kişilarga xos illat va qusurlar tasviri, sovet adabiyotşunosligi talqin etib kelganidek, kapitalistik jamiyatni foş etiş pafosi darajasiga olib çiqilmagan.

T.r.ning 20-a.da yaratgan asarlarida 2 tamoyil közga taşlanadi. Birinçisi — kişilarning kundalik hayotini, ularning baxtli hayot yölidagi intilişlarini tasvirlaş. Remark, Steynbek singari yozuvçilarning şu yönalişdagi asarlaridan, Fellini, Antonioni singari maşhur italyan kinorejissyorlarining filmlaridan çiqadigan xulosa şuki, inson hayotini yaxşilaş, taqdirni özgartiriş mumkin emas. Ikkinçisi — xalq ozodlik harakatlari, şu jumladan, 20-a.dagi inqilobiy harakatlarni badiiy idrok etiş va şu hol tufayli ijtimoiy taraqqiyot istiqboliga umid bilan qaraş. Rollan, London, Drayzer singari yozuvçilarning ayrim asarlarida ana şu ikkinçi tamoyil ustuvorlik qiladi va xuddi şu tamoyil ular ijodini sotsialistik realizm bilan yaqinlaştiradi.

Sovet adabiyotşunosligi L.N. Tolstoy, F.M.Dostoyevskiy, A.P.Çexov kabi yozuvçilarning 1917 y. gaça bölgan rus vokeligi tasvirlangan asarlarinigina T.r.ning namunalari sifatida baholab, 1917 y.dan keyingi davr voqealariga bağişlangan rus yozuvçilarining asarlarini esa sotsialistik realizm metodiga nisbat berib keldi. Holbuki, xuddi şu davr rus adabiyotida T.r. yetakçi metod sifatida rivojlandi va hattoki sovet davri rus adabiyotida T.r. metodi tamoyillari asosida köpgina asarlar yaratildi. M.Bulgakovning «Tarki dunyo» («Beg»), M.Şoloxovning «Tinç okar Don», A.Pasternakning «Doktor Jivago», A.Soljenitsinning «GULAG arxipelagi» singari asarlari T.r. metodiga asoslanganligi bilan farklanib turadi.

19-a.ning 2yarmida hajviy yönalişning katta mavke kasb etişi bilan özbek adabiyotida ham T.r.ga xos belgilar yetakçilik qila boşladi. Ammo bu davr va, ayniqsa, jadidçilik davri adabiyotida xalqni ma'rifatga çaqiriş ğoyalari ustuvor ahamiyatga ega bölgani uçun adabiyotşunoslar bu davr adabiyotining badiiy metodini ma'rifatparvarlik realizmi deb baholaganlar. Ma'rifatparvarlik goyasi esa şu davrda jaholatga, diniy bid'at va xurofotga qarşi qaratilganligi sababli jaholat tanqidi M.Behbudiy, Fitrat, Çölpon, Abdulla Qodiriy, Hamza, Tavallo kabi jadid yozuvçilarining asarlarida foş etuvçi pafos darajasiga kötarildi. 20y.larda bolşeviklar tufayli Özbekistonda sodir bölgan mudhiş voqealarni, mustamlakaçilikning çidaş mumkin bölmagan körinişlarini tasvir etişda Abdulla Qodiriy («Ötgan kunlar»), Fitrat («Mirrix yulduziga», hikoyalar) va Çölpon («Buzilgan ölkaga», «Vayronalar orasidan», «Keça va kunduz», «Novvoy qiz», «Oydin keçalar») kabi yozuvçilar T.r. metodidan mahorat bilan foydalandilar. Ammo keyinçalik adabiyot va naşr işlarini qattiq nazorat ostiga olgan Sovet davlati özbek adabiyotida T.r. ning avj olişiga mutlaqo imkon bermadi. Natijada sotsialistik realizm özbek adabiyotining yagona badiiy metodi sifatida uzilkesil şakllandi.

20-a.ning 70y.larida sotsialistik realizmning «oçiq metod» deb e'lon qilinişi özbek adabiyotida T.r. ga xos pafosning jonlanişiga sababçi böldi. Abdulla Qahhor şu davrda sovet jamiyati xayotida avj ola boşlagan poraxörlikni keskin foş etuvçi «Tobutdan tovuş» satirik komediyasini yaratdi. Içkilikbozlik, közböyamaçilik, laganbardorlik, muttahamlik kabi ijtimoiy illatlarni foş etuvçi asarlar yaratila boşlandi (I.Sultonovning «Imon» pyesasi, S.Zunnunovaning «Yangi direktor» qissasi, «Taşnalik» hikoyasi va b.). Ammo mavjud ijtimoiy tuzum, hukmron mafkura özbek adabiyoti va san'atidagi jamiyatni tozalaş va davolaşga karatilgan bunday tamoyilning kuçayişiga yöl qöymadi.

Umuman, realizm adabiyotning asosiy metodi sifatida jamiyat va kişilar hayotidagi urçişi va jamiyatning rivojlanişiga tösiq bölişi mumkin bölgan har qanday illatlarni tasvir etişni, binobarin, T.r. metodiga xos unsurlarning ham bölişini taqozo etadi.

Ad.: Problemi sovremennogo realizma i modernizm, M., 1965; Kritiçeskiy realizm XX veka i modernizm, M., 1967; Petrov S. M., Kritiçeskiy realizm, M., 1974.

Naim Karimov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАНҚИДИЙ РЕАЛИЗМ - 19-а.нинг 20—30й.ларида жаҳон адабиёти ва санъатида шаклланган бадиий метод, реализмнинт бир кўриниши. Классицизм адабиёти вакилларининг ўз даврини ўтаган ва эскирган тасвир усулларига қарши, ўтган асрлардаги илғор адабиётларнинг энг яхши анъаналарини давом эттириш ва янгилаш мақсадида майдонга келган. Ҳаёт ҳодисаларини бадиий мужассамлаштиришда бу ҳодисаларнинг ижтимоийтарихий илдизларини очиш Т.р.нинг асосий мақсадидир. Т.р. ёзувчидан инсонни ҳар томондан чекловчи, эзувчи, бузувчи ва маънавий инқирозга олиб келувчи ҳаётнинг ижтимоий асосларини танқидий акс эттиришни талаб этади. Т.р. адабиёти ва санъатида тарихийлик принципи ҳаётий воқеалар, кишиларнинг характерлари ва уларни қуршаган шароитнинг муайян давр учун муҳим вокеалар, характерлар ва шароитлар сифатида тасвир этилишида зухур беради. Т.р. асарларидаги персонажлар «ортиқча кишилар», «оталар» ва «болалар» ёки янгилик ва эскилик тарафдорлари бўладими — улар ўз даврининг маҳсулидир. Ammo тарих ҳаракати, ижтимоий тараққиёт жараёни Т.р.нинг аксар асарларида кишилар субъектив фаолиятининг натижаси сифатида талқин этилади. Шунинг учун ҳам бу асарларда фақат кишиларнинг руҳий олами, ишонч ва эътиқоди улардаги ижобий (эзгу) ибтидонинг манбаи бўлиб хизмат қилади. Т.р. инсониятни бахтли ва нурли ҳаётга олиб борувчи йўлни кўрсатмайди, балки кишиларнинг шундай хаёт сари интилишларида уларга дуч келган тўсиқлар, иллатлар, шароитни кўрсатади. Шунинг учун ҳам бадиий тасвирнинг бу усули Т.р. деб аталади.

Совет адабиётшунослиги Т.р.нинг шаклланишини пролетар ҳаракатининг пайдо бўлиши билан боғлаб, мазкур бадиий метод вакилларини капитализмга қарши онгли равишда курашган ёзувчилар сифатида талқин этиб келди. Т.р. вакиллари эса шу жамиятдаги ижтимоий адолатсизлик ва шу жамиятда яшовчи айрим кишилар ҳаётидаги маънавий бузилиш ҳолларини халққа бадиий тасвир орқали кўрсатиш ва жамиятни шу йўл билан даволашни ўз олдиларига мақсад қилиб қўйган эдилар. Т.р.нинг Ғарбий Европадаги Бальзак, Диккенс, Теккерей, Флобер сингари вакиллари воқеликни инқилобий ўзгартириш ғоясидан мутлақо узоқ бўлишган. Шунинг учун ҳам улар ижодидаги айрим кишиларга хос иллат ва қусурлар тасвири, совет адабиётшунослиги талқин этиб келганидек, капиталистик жамиятни фош этиш пафоси даражасига олиб чиқилмаган.

Т.р.нинг 20-а.да яратган асарларида 2 тамойил кўзга ташланади. Биринчиси — кишиларнинг кундалик ҳаётини, уларнинг бахтли ҳаёт йўлидаги интилишларини тасвирлаш. Ремарк, Стейнбек сингари ёзувчиларнинг шу йўналишдаги асарларидан, Феллини, Антониони сингари машҳур итальян кинорежиссёрларининг фильмларидан чиқадиган хулоса шуки, инсон ҳаётини яхшилаш, тақдирни ўзгартириш мумкин эмас. Иккинчиси — халқ озодлик ҳаракатлари, шу жумладан, 20-а.даги инқилобий ҳаракатларни бадиий идрок этиш ва шу ҳол туфайли ижтимоий тараққиёт истиқболига умид билан қараш. Роллан, Лондон, Драйзер сингари ёзувчиларнинг айрим асарларида ана шу иккинчи тамойил устуворлик қилади ва худди шу тамойил улар ижодини социалистик реализм билан яқинлаштиради.

Совет адабиётшунослиги Л.Н. Толстой, Ф.М.Достоевский, А.П.Чехов каби ёзувчиларнинг 1917 й. гача бўлган рус вокелиги тасвирланган асарларинигина Т.р.нинг намуналари сифатида баҳолаб, 1917 й.дан кейинги давр воқеаларига бағишланган рус ёзувчиларининг асарларини эса социалистик реализм методига нисбат бериб келди. Ҳолбуки, худди шу давр рус адабиётида Т.р. етакчи метод сифатида ривожланди ва ҳаттоки совет даври рус адабиётида Т.р. методи тамойиллари асосида кўпгина асарлар яратилди. М.Булгаковнинг «Тарки дунё» («Бег»), М.Шолоховнинг «Тинч окар Дон», А.Пастернакнинг «Доктор Живаго», А.Солженициннинг «ГУЛАГ архипелаги» сингари асарлари Т.р. методига асосланганлиги билан фаркланиб туради.

19-а.нинг 2ярмида ҳажвий йўналишнинг катта мавке касб этиши билан ўзбек адабиётида ҳам Т.р.га хос белгилар етакчилик қила бошлади. Аммо бу давр ва, айниқса, жадидчилик даври адабиётида халқни маърифатга чақириш ғоялари устувор аҳамиятга эга бўлгани учун адабиётшунослар бу давр адабиётининг бадиий методини маърифатпарварлик реализми деб баҳолаганлар. Маърифатпарварлик гояси эса шу даврда жаҳолатга, диний бидъат ва хурофотга қарши қаратилганлиги сабабли жаҳолат танқиди М.Беҳбудий, Фитрат, Чўлпон, Абдулла Қодирий, Ҳамза, Тавалло каби жадид ёзувчиларининг асарларида фош этувчи пафос даражасига кўтарилди. 20й.ларда большевиклар туфайли Ўзбекистонда содир бўлган мудҳиш воқеаларни, мустамлакачиликнинг чидаш мумкин бўлмаган кўринишларини тасвир этишда Абдулла Қодирий («Ўтган кунлар»), Фитрат («Миррих юлдузига», ҳикоялар) ва Чўлпон («Бузилган ўлкага», «Вайроналар орасидан», «Кеча ва кундуз», «Новвой қиз», «Ойдин кечалар») каби ёзувчилар Т.р. методидан маҳорат билан фойдаландилар. Аммо кейинчалик адабиёт ва нашр ишларини қаттиқ назорат остига олган Совет давлати ўзбек адабиётида Т.р. нинг авж олишига мутлақо имкон бермади. Натижада социалистик реализм ўзбек адабиётининг ягона бадиий методи сифатида узилкесил шаклланди.

20-а.нинг 70й.ларида социалистик реализмнинг «очиқ метод» деб эълон қилиниши ўзбек адабиётида Т.р. га хос пафоснинг жонланишига сабабчи бўлди. Абдулла Қаҳҳор шу даврда совет жамияти хаётида авж ола бошлаган порахўрликни кескин фош этувчи «Тобутдан товуш» сатирик комедиясини яратди. Ичкиликбозлик, кўзбўямачилик, лаганбардорлик, муттаҳамлик каби ижтимоий иллатларни фош этувчи асарлар яратила бошланди (И.Султоновнинг «Имон» пьесаси, С.Зуннунованинг «Янги директор» қиссаси, «Ташналик» ҳикояси ва б.). Аммо мавжуд ижтимоий тузум, ҳукмрон мафкура ўзбек адабиёти ва санъатидаги жамиятни тозалаш ва даволашга каратилган бундай тамойилнинг кучайишига йўл қўймади.

Умуман, реализм адабиётнинг асосий методи сифатида жамият ва кишилар ҳаётидаги урчиши ва жамиятнинг ривожланишига тўсиқ бўлиши мумкин бўлган ҳар қандай иллатларни тасвир этишни, бинобарин, Т.р. методига хос унсурларнинг ҳам бўлишини тақозо этади.

Ад.: Проблемы современного реализма и модернизм, М., 1965; Критический реализм XX века и модернизм, М., 1967; Петров С. М., Критический реализм, М., 1974.

Наим Каримов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.