Tantal

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 102–103-b. — ziyouz.com

Matn sifati past bölişi mumkin. Bu maqola PDF'dagi buzuq belgilar bilan olingan (işonç 70%): ayrim söz va raqamlar xato bölişi mumkin — iqtibos keltirişdan oldin asl matn bilan solişting.

Tantal (yunon mifologiyasidagi Tantal nomidan). Ta— Mendeleyev davriy sistemasining V guruxiga mansub kimyoviy element. Tartib rakami 73, at. m. 180,9479. 2 ta tabiiy izotopi bor: birinçisi radioaktiv 180Ta (0,012%), ikkinçisi barqaror — |8|Ta(99,99%). T.ni 1802 y.da şved kimyogari A. Ekeberg kaşf qilgan. Metall hoddagi T.ni ilk bor nemis kimyogari V. Bolton 1903 y.da ajratib olgan. T. Yer pöstining massa jihatidan 210^4% ini taşkil qiladi. T. tabiatda doim niobiy bilan birga kolumbit (Fe, Mn) (NbO3)2 va tantalit (Fe, Mn) (TaO3)2 minerallari holida uçraydi.

T. bir oz kökimtirkulrang metall. Sof T.ning suyuklaniş trasi 2996°; ziçligi 16,6 g/sm3. T.ni bosim ostida mexanik işlaş mumkin. T. havosiz joyda qizdirilsa, özidan köp miqdorda elektron çiqaradi. T. kimyoviy jihatdan juda barqaror, korroziyaga uçramaydi, asl metallardan keyin birinçi örinda turadi. Faqat, ftorid kislota bilan nitrat kislota aralaşmasida va suyultirilgan işqorlarda eriidi. T. birikmalarida 2, 3, 4 va, asosan, 5 valentli. T. ftor bilan odatdagi trada (TaĞ5), xlor bilan 250° dan yuqori trada (TaS15, TaS13, TaS14), brom bilan 300° dan yuqori trada (TaVg5, TaVg3,TaVg2), yod va oltingugurt bilan çöğlaniş trasida birikadi. T. azot bilan 300° da reaksiyaga kirişadi. T. uglerod, bor, kremniy, fosfor, selen, tellur, suv bugi, uglerod (P)oksid, vodorod xlorid, vodorod bromid, vodorod yodid va b. moddalar bilan reaksiyaga kirişa oladi. T.ning havoda qattiq kizdirilişidan hosil böladigan tantal (U)oksid Ta2O5 nihoyatda barqaror modda. T. juda köp metallar bilan qotişmalar hosil qiladi.

T. ni oliş uçun tarkibida juda oz T. va niobiy bölgan rudalarni boyitib, avval tantalit (kolumbit) konsentrat hosil qilinadi. Söngra konsentratni ftorid kislota bilan sulfat (yoki nitrat) kislota aralaşmasida eritib, T. va niobiyning kompleks kislotalari H2TaĞ7 hamda H2NbF7 hosil qilinadi. H2ToF7 kislotaning kaliyli tuzi K2TaĞ7 suvda erimasligidan foydalanib, T. niobiydan ajratiladi. K2TaĞ4 ni natriy bilan qaytarib T. olinadi. Suyultirilgan K2TaĞ7 ni elektroliz qiliş yöli bilan ham T. oliş mumkin.

T. odam va hayvonlar organizmida massa jihatidan 10~5% miqdorda jigar, buyrak, suyak va yumşoq töqimalarda uçraydi. Biologik roli hali aniqlanmagan. Organizmning tirik töqimalari bilan özaro ta'sir etmasligi sababli T.dan jarroxlikda keng foydalaniladi.

T. elektronikada, kimyo maşinasozligida, yadro energetikasida, tibbiyot asboblari tayyorlaşda, metallurgiyada maxsus pölatlar işlab çiqariş. da va b. sohalarda keng qöllanadi.

Ad.: Parpiyev N.A., Rahimov X. P., Muftaxov A. F., Anorganik kimyo, T., 2003; Kaye ö mo va S. S. Biogenniye elementö, T., 1990.

Zikrilla Isaboyev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАНТАЛ (юнон мифологиясидаги Тантал номидан). Та— Менделеев даврий системасининг V гурухига мансуб кимёвий элемент. Тартиб раками 73, ат. м. 180,9479. 2 та табиий изотопи бор: биринчиси радиоактив 180Та (0,012%), иккинчиси барқарор — |8|Та(99,99%). Т.ни 1802 й.да швед кимёгари А. Экеберг кашф қилган. Металл ҳоддаги Т.ни илк бор немис кимёгари В. Больтон 1903 й.да ажратиб олган. Т. Ер пўстининг масса жиҳатидан 210^4% ини ташкил қилади. Т. табиатда доим ниобий билан бирга колумбит (Fe, Mn) (NbO3)2 ва танталит (Fe, Mn) (ТаО3)2 минераллари ҳолида учрайди.

Т. бир оз кўкимтиркулранг металл. Соф Т.нинг суюкланиш траси 2996°; зичлиги 16,6 г/см3. Т.ни босим остида механик ишлаш мумкин. Т. ҳавосиз жойда қиздирилса, ўзидан кўп миқдорда электрон чиқаради. Т. кимёвий жиҳатдан жуда барқарор, коррозияга учрамайди, асл металлардан кейин биринчи ўринда туради. Фақат, фторид кислота билан нитрат кислота аралашмасида ва суюлтирилган ишқорларда эрииди. Т. бирикмаларида 2, 3, 4 ва, асосан, 5 валентли. Т. фтор билан одатдаги трада (ТаҒ5), хлор билан 250° дан юқори трада (ТаС15, ТаС13, ТаС14), бром билан 300° дан юқори трада (ТаВг5, ТаВг3,ТаВг2), йод ва олтингугурт билан чўғланиш трасида бирикади. Т. азот билан 300° да реакцияга киришади. Т. углерод, бор, кремний, фосфор, селен, теллур, сув буги, углерод (П)оксид, водород хлорид, водород бромид, водород йодид ва б. моддалар билан реакцияга кириша олади. Т.нинг ҳавода қаттиқ киздирилишидан ҳосил бўладиган тантал (У)оксид Та2О5 ниҳоятда барқарор модда. Т. жуда кўп металлар билан қотишмалар ҳосил қилади.

Т. ни олиш учун таркибида жуда оз Т. ва ниобий бўлган рудаларни бойитиб, аввал танталит (колумбит) концентрат ҳосил қилинади. Сўнгра концентратни фторид кислота билан сульфат (ёки нитрат) кислота аралашмасида эритиб, Т. ва ниобийнинг комплекс кислоталари Н2ТаҒ7 ҳамда H2NbF7 ҳосил қилинади. H2ToF7 кислотанинг калийли тузи К2ТаҒ7 сувда эримаслигидан фойдаланиб, Т. ниобийдан ажратилади. К2ТаҒ4 ни натрий билан қайтариб Т. олинади. Суюлтирилган К2ТаҒ7 ни электролиз қилиш йўли билан ҳам Т. олиш мумкин.

Т. одам ва ҳайвонлар организмида масса жиҳатидан 10~5% миқдорда жигар, буйрак, суяк ва юмшоқ тўқималарда учрайди. Биологик роли ҳали аниқланмаган. Организмнинг тирик тўқималари билан ўзаро таъсир этмаслиги сабабли Т.дан жаррохликда кенг фойдаланилади.

Т. электроникада, кимё машинасозлигида, ядро энергетикасида, тиббиёт асбоблари тайёрлашда, металлургияда махсус пўлатлар ишлаб чиқариш. да ва б. соҳаларда кенг қўлланади.

Ад.: Парпиев Н.А., Раҳимов X. P., Муфтахов A. F., Анорганик кимё, Т., 2003; Кае ў мо ва С. С. Биогенные элементў, Т., 1990.

Зикрилла Исабоев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.