Tanzaniya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 92–96-b. — ziyouz.com
Tanzaniya (Tanzania), Tanzaniya Birlaşgan Respublikasi (United Republic of Tanzania) — Şarqiy Afrikadagi davlat. Materikning Tanganika qismini hamda Zanjibar va Pemba olarini öz içiga oladi. Mayd. 945,1 ming km2. Aholisi 37,2 mln. kişi (2002). Poytaxti — Dodoma ş. Ma'muriy jihatdan 25 viloyat (materikda 20, Zanjibar o.da 3, Pemba o.da 2) (region)ra bölinadi.
Davlat tuzumi. T. — respublika. Buyuk Britaniya boşçiligidagi Hamdöstlik tarkibiga kiradi. Amaldagi konstitutsiyasi 1977 y.da qabul qilingan. Davlat boşliği—prezident (2000 y.dan Benjamin Uilyam Mkapa), u u mumiy saylov yöli bilan töğri va yaşirin ovoz beriş orqali 5 y. muddatga saylanadi va yana 1 muddatga qayta saylanişi mumkin. Qonun çiqaruvçi hokimiyatni bir palatali parlament — Milliy majlis, ijroçi hokimiyatni prezident va boş vazir boşçiligidagi hukumat amalga oşiradi. Mamlakat orol qismining 1979 y. tasdikdangan va 1985 y. kuçga kirgan konstitutsiyasiga binoan Zanjibar va Pemba olari T. tarkibida muxtoriyatdan foydalanadi.
Tabiati. T.ning şarqida, 900 km ga çözilgan Hind okeani qirğoğida mayda qöltiklar bor. Hududning katta qismi Şarqiy Afrika yassitoğligida joylaşgan. Yassitoğlikning şarkiy çekkasida Pare (eng baland joyi 2464 m), Usambara (2570 m), Uluguru (2653 m) va b. toglar bor. Şarkiy Afrika uzilmasida (bal. 1000 m) kuçli zilzilalar bölib turadi. Söngan (Kilimanjaro, bal. 5895 m) va harakatdagi vulkanlar bor. Toğ etagi bilan Hind okeani sohilidagi pastgekisliklar orasida yassi plato (200—500 m) joylaşgan. Oltin, olmos, platina, nikel, mis, rux, kobalt, uran, qörğoşin, volfram konlari aniklangan. Iklimi ekvatorial mussonli, issiq. Eng issiq oy (okt. yoki noyab.)ning örtaça trasi yassitoğlikning içkarisida 20—22°dan 25— 27° gaça, eng sovuq oy (iyul yoki avg).ning örtaça trasi 12— 15°dan 20—22° gaça. Toğlarda balandlik mintaqalari mavjud. Yillik yoğin 500— 700 mm dan 1000—1500 mm gaça, eng kupi bilan 1500 mm atrofida. Boşqa davlatlar bilan bölgan çegaralarda Viktoriya, Tanganika, Nyasa köllari bor. Asosiy daryolari — Pangani, Rufiji, Ruvuma. Qurğoqçil mavsum 5—7 oy. Tuproklarining aksariyati jigarrang-qizil (ferralit va alferrit), eng qurğoqçil joylarda qizilqönğir, ba'zan şörlangan tuproqlar. Sohil va ayrim botiqlarda qora gidromorf tuproqlar uçraydi. Hayvonot dunyosi turlituman: fil, qora karkidon, begemot, buyvol, zebra, jirafa, yirtqiçlardan arslon, qoplon, sirtlon, çiyaböri, pavian maymunlari va b. Timsoh va ilonlar ham uçraydi. Quş köp. Serengeti, Ngorongoro, Aruşa, LeykManyara, Mikumi, Ruaxa, Kilimanjaro, Rungva milliy boğlari va qöriqxonalari bor. Mamlakat jan.dagi Selus milliy boği dunyodagi eng katta milliy boğlardan biridir.
Aholisi. T.da 120 dan ortiq xalq yaşaydi. Aholining köpçiligi benuekongo tillarida sözlaşuvçi şarqiy bantu xalklariga mansub. Ularning aksariyatini nyamvezi, suaxili, xexe, bena, pogoro, makonda va b. elatlar taşkil qiladi. Dindorlari — xristianlar, musulmonlar; qolganlari mahalliy an'anaviy dinlarga e'tiqod qiluvçilar. Davlat tillari — suaxili va ingliz tillari. Şahar aholisi 24,4%. Yirik şaharlari: Dorussalom, Zanjibar, Tanga, Mvanza, Aruşa, Dodoma.
Tarixi. T. hududida odam qadimdan yaşab kelgan. Bu yerda 2 mln. yil avval yaşagan odam suyaklari va qöpol toş qurollar topilgan. Tub aholisi buşmen va gottentot qabilalariga qardoş xalklar bölgan. Ular ovçilik va yovvoyi mevalarni yiğiş bilan kun keçirgan.
Mil. 1ming yillik boşlarida bantu va nilot qabilalari dehqonçilik uçun yaroqpi yer va çorva uçun yaylov izlab bu yerga kelib qolgan. 7—8-a.larda T.ning materik qismiga, Zanjibar va unga yaqin orollarga arablar köçib kela boşlagan. 16-a.da bu yerda portugallar paydo bölib, Afrika qit'asini mustamlakaga aylantiriş uçun Zanjibardan xarbiy tayanç hudud sifatida foydalangan. 18-a. da Ummon sultonligi arablari portugaliyaliklarni surib çiqargan. 19-a. boşlarida Zanjibar o. va T. sohili Maskat sultonligi kuliga ötgan. 1856 y. Maskat sultonligi parçalanişi tufayli Zanjibar sultonligi taşkil topdi. 1884 y. T.ning materik qismini Germaniya bosib oldi. 1890 y. Zanjibarda Angliya protektorati örnatildi. 1jahrn uruşidan keyin T.ning materik qismi (Tanganika nomi bilan) Buyuk Britaniya mandatidagi hudud, 2jahon uruşidan keyin esa BMT vasiyligidagi inglizlar boşqaradigan hudud bölib qoldi. Mahalliy aholining mustamlakaçilarga qarşi kuraşi (188889, 189197, 190507 y.lardagi xalq qözğolonlari) 2jahon uruşidan keyin ayniqsa kuçaydi. 1961 y. 9 dek.da Tanganika,
1963 y. 10 dek.da Zanjibar mustaqil deb e'lon qilindi.
1964 y. 26 apr.da Tanganika bilan Zanjibar T. Birlaşgan Respublikasini tuzdilar. T. — 1961 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 26 apr. — Ittifoq kuni (1964).
Siyosiy partiyalari, kasaba uyuşmalari. Qayta quriş va taraqqiyot uçun milliy konvensiya partiyasi, 1992 y. tuzilgan; Birlaşgan fuqarolar fronti partiyasi, 1992 y. asos solingan;
Inqilobiy partiya (Çama Ça Mapinduzi ÇÇM), hukmron partiya, 1977 y. taşkil etilgan. T. işçilari ittifoqi (Juvata) kasaba uyuşmasi, 1978 y. tuzilgan.
Xöjaligi. T. — agrar mamlakat. Yalpi içki mahsulotda q.h.ning uluşi 56%, sanoatniki 15%, xizmat körsatiş sohasiniki 29%.
Qişloq xöjaligida mehnatga layoqatli aholining 80% dan köproği şuğullanadi va eksport tuşumining 85% ta'minlanadi. Dehqonçilikka yaroqli yerlarning 25% ga ekin ekiladi. Asosiy q.h. ekinlari: sizal, çinnigul, paxta, kofe, çoy, keşyu yonğoği, kokos palmasi, qalampirmunçoq va b. Içki ehtiyoj uçun buğdoy, şoli, makkajöxori, tariq, oq jöxori, maniok, dukkaklilar, moyli ösimliklar, şakarqamiş, banan va b. mevalar yetiştiriladi. Qoramol, eçki, qöy, parranda boqiladi, sohilda baliqovlanadi. Toğlardagi tropik örmonlarda (T.da jami 31 mln. gektar örmon bor) yoğoç tayyorlanadi.
Sanoati sust rivojlangan. Mustaqillik yillarida konçilik sanoatida olmos qazib çiqariş rivojlandi. BukRif va Lupada oltin, Minjinguda fosforit, Karagve va Ngarada qalay va volfram, Çambongoda magnezit, şuningdek slyuda, oş tuzi, quriliş materiallari, temir ruda qazib çiqariş yölga qöyilgan. Yiliga örtaça 912 mln. kVtsoat elektr energiya hosil qilinadi. Oziq-ovqat, töqimaçilik, tikuvçilik, könpoyabzal, qoğoz va yoğoçsozlik tarmoklarida 500 dan ortiq korxona mavjud. Moşi, Kidati, Morogoro, Kagerada yirik qand zdlari, Moşi, Bukobada kofe, Amani, Tukuyuda çoy, Dorussalom, Aruşa, Iringa, Dodoma, Mvanzada un işlab çiqariş. korxonalari, Dorussalomda neftni qayta işlaş zdi, Tanga, Tabora, Dorussalomda 40 ga yaqin yoğoç tiliş korxonasi bor. Metallurgiya va metall işlaş tarmoqlari endigini rivojlanayotir. Qadimdan mavjud bölgan hunarmandçilik mustaqillik yillarida yangi poğonaga kötarildi.
Içki yuklar t.y. va avtomobil transportida, taşqi yuklar esa T.y. va dengiz transportida taşiladi. T.y. uzunligi 3,6 ming km, avtomobil yöllari uz.— 88 ming km.
Avtomobil Zanjibar va Pemba o.larida asosiy transport turidir. Dorussalom bilan Bvana-Mkuba (Zambiya) örtasida tranzit neft quvuri qurilgan. Viktoriya kölida kema qatnaydi. Asosiy dengiz portlari: Dorussalom, Tanga, Mtvara, Lindi. Dorussalom va Aruşada xalqaro aeroport bor.
T. çetga kofe, paxta, keşyu yonğoği, çinnigul, sizal, olmos, tamaki, çoy va b. sotadi. Çetdan maşina va uskuna, yoqilği, oziq-ovqat, kimyoviy mollar va b. sotib oladi. Germaniya, Buyuk Britaniya, Yaponiya, Keniya, BAA, Hindiston, Pokiston, Saudiya Arabistoni va b. bilan savdo qiladi. Xorijiy sayyoxlik rivojlangan. Pul birligi — Tanzaniya şillingi.
Tibbiy xizmati. Tibbiyot xodimlari Dorussalomdagi untning tibbiyot ftida va çet ellarda tayyorlanadi.
Maorifi, ilmiy va madaniyma'rifiy muassasalari. T.da boşlanğiç maktab 7 y.lik bölib, 7 yoşdan 14 yoşgaça bölgan bolalar uçun majburiydir. Dars suaxili tilida olib boriladi. 3sinfdan ingliz tili örgatiladi. Örta maktab 6 y.lik. Yuqori sinflarda iqtidorli bolalar untga kiriş uçun tayyorlanadi. Hunartexnika ta'limi boşlanğiç maktab negizida quyi hunartexnika öquv yurtlari va kurslarda 1—4 y. va hunartexnika maktablarida 2 y. mobaynida amalga oşiriladi. Boşlanğiç maktabning quyi sinflari uçun öqituvçilar boşlanğiç maktab negizida 3 y. davomida, boşlangiç maktabning yuqori sinf öqituvçilari esa töliqsiz örta maktab negizida 2 y. davomida tayyorlanadi. Örta maktab öqituvçilari Dorussalomdagi untda, Karagvedagi milliy pedagogika intida va bir qança ped. kollejlarida tayyorlanadi. T.da örta va oliy öquv yurtlarida öqiş pulli. Dorussalomdagi unt 1961 yil unt kolleji tarzida taşkil etilib, 1970 yil unt makrmini olgan.
Ilmiy işlarni Milliy i.t. kengaşi muvofiklaştirib boradi. Mvanzada Şarqiy Afrika tibbiy tadqiqotlar inti, Tangada Şarqiy Afrika bezgak va yuqumli kasalliklar inti, Zanjibarda dengiz balikçiligi muammolarini örganiş tadqiqot taşkiloti, Dorussalomda Şarqiy Afrika meteorologiya markazining Tanzaniya bölimi, Aruşada q.h. zararkunandalariga qarşi kuraş tadqiqot inti, Dodomada hayvonlar va jonivorlar tadqiqot inti, Zanjibarda folklor va Afrika tillari tadqiqot markazi va b. ilmiy muassasalar bor.
Dorussalomda Milliy kutubxona (1967), Unt kutubxonasi, Milliy muzey (1937), Zanjibar davlat muzeyi (1925), Dorussalom yaqinida Etn. muzeyqişloği (1966), Dorussalomda Tibbiyot muzeylab., Dodomada Geol. muzeyi mavjud.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. Asosiy gaz. va jurnalilari: «Deyli nyus» («Kun yangiliklari», ingliz tilida çiqadigan kundalik gaz., 1972 y.dan). «Uxuru» («Ozodlik», suaxili tilida çiqadigan kundalik gaz., 1961 y.dan). «Mzalendo» («Vatanparvar», suaxili tilida çiqadigan yakşanbalik gaz.,
1972 y.dan), «Gazet of Yunayted Ripablik» («Birlaşgan respublika gazetasi», ingliz tilida çiqadigan hukumat haftanomasi, 1964 y.dan), «Mfanyakazi» («Işçi», suaxili tilida çiqadigan haftalik gaz., 1964 y.dan), «Kiongozi» («Rahbar», suaxili tilida çiqadigan katolik gaz., 1950 y.dan), «Mvanga» («Hyp», suaxili tilida çiqadigan oylik jurnali, 1986 y.dan). T. axborot agentligi (Şixata) hukumat axborot mahkamasi, 1976 y. asos solingan. T. radiosi — hukumat mahkamasi, 1956 y. tuzilgan; T. Zanjibar radiosi — hukumat mahkamasi, 1964 y. taşkil etilgan; Zanjibar televideniyesi,
Adabiyoti suaxili va ingliz tillarida rivojlanmokda. Suaxili adabiyoti tarixi 18-a.dan boşlanadi. Islom dini ruhidagi mumtoz adabiyotda nazm ustun bölib, tarixiy, falsafiy va tarbiyaviy mazmundagi dostonlar, işqiy va siyosiy şe'rlar yaratildi. 19-a.da suaxili adabiy tili xalq tiliga yakinlaştirilib, arab yozuvidan lotin alifbosiga ötildi. Gaz.lar naşr etilib, ularda adabiy asarlarga ham örin berildi. Sayd Aydarus, Sayd Abdalla, Muyaka bin Xöja alHasani, Mvan Kuponi— 18—19-a.lar suaxili adabiyotining tanikli namoyandalaridir. Yangi adabiyotning atokli vakili R. Şaaban (1909 —62) falsafiy, adabiy esse va etyudlar, siyosiy makrlalar («Meninghayotim», «Kusadikika», «Adili va uning akaukalari», «Siti binti Saad») ni yezdi. Umar Hayyom ruboiylarini tarjima qildi.
T. adabiyotining şakllanişi va rivojida jahon adabiyotidan suaxili tiliga tarjima qilingan asarlarning roli katta (maye. U. Şekspir, L. Tolstoy va b. ijodi). Ingliz tilidagi adabiyot 20-a.ning 60y.larida yuzaga keldi. Bu tilda yozilgan J. Mbondening «Makonde hayoti» romani va ertaklar töplami, P. Palançoning «Oftobdagi ölim» romani, G. Ruxumbika, G. Kalimugogo, M. Njeru, R. Ngetening roman va qissalari, B. Tejani, R. Roberte, S. Nguzo, K.Xaulining şe'rlari diqqatga sazovor. Dramaturgiya janrida X. Menson barakali ijod qildi.
Me'morligi va tasviriy san'ati. Hind okeani sohilida 8-a.dan arablar bilan forelar asos sola boşlagan Kilva, Çvaki, SongaManara, Kva va b. port şaharlari 13—14-a.larda ravnaq topdi, ammo 16-a.da portugaliyaliklar bu şaharlarni vayron qilib taşladilar. Ularda qurilgan köpdanköp saroy va mayejidlar (KilvaKisivanidagi jome mayejid), turar joylarning krldiklari saqlanib qolgan. 19-a. oxiridan port şaharlar (Dorussalom), savdo markazlari (Moşi, Dodoma), yevropalik me'morlarning loyihalari asosidagi imoratlar (Moşidagi madaniy markaz, 1948—50, me'mori E. May) qurildi. 1964 y.dan keyin rejali ravişda jamoat binolari va turar joylar qurişga kirişildi (Dorussalomdagi unt majmuasi, Markaziy milliy kutubxona, Kivukonidagi kollej binolari). Qişloqlarda aholining turar joylari asosiy şakli şoxşabba, öt va novdadan töqilgan çaylalardan iborat.
T.ning ayrim joylarida yukrri paleolit va neolit davriga mansub qoyatoşlarga çizilgan rasmlar saklangan. Yoğoç va loydan işlangan haykallar köp uçraydi, ularda odamlar yoki hayvonlar, jang va ov manzaralari, niqoblar tasvirlangan. 1964 y.dan xalq san'ati an'analari ruhidagi milliy rangtasvir maktabi vujudga kela boşladi. S. J. Ntiro, V. Maça, F.K.Mzangi, T. F. Abdalla kabi rassomlar yetişib çiqdi. Amaliy bezak san'atining yoğoç öymakorligi, badiiy töqiş va kulollik turlari rivojlangan.
Musiqasi. T.dagi köp sonli xalklardan qar birining öziga xos musiqasi bor. Hayotiy va diniy marosim, urf-odat va udum musiqasi keng tarqalgan. Çolğu asboblari jörligidagi qöşiqlar köpinça raqs bilan birga ijro etiladi. Musiqa asboblari: ngoma (baraban), kiyik şoxidan yasaladigan baragumu (truba), bambuk va qamişdan yasaladigan filimbi (fleyta), skripkaga öxşaş torli zeze, litungu va enanga (sitralar), marimba va mbira (ksilofonlar), qönğiroq, huştak, tartarak va b. Ğarb musiqasi ta'sirida turli popmusiqa şakllari rivojlanib bormokda. Madaniyat va yoşlar işlari vazirligining musiqa va teatr seksiyasi xalq oğzaki ijodiyoti namunalarini töplaş, örganiş va milliy musiqiy asboblar töplamini yaratiş bilan şuğullanadi. Professional musiqa xodimlari Dorussalomdagi untning san'at, musiqa va teatr ftida, konservatoriyada, Çangombedagi san'at kollejida tayyorlanadi. Kompozitorlar E. Makala, D. Mbilini, L. Fillipo, barabançilar M. Mnonyusa, T. Nyambo, X. Vaziri, ksilofonçilar A. Omari, A. Matitu, Saidi Ali, teze ijroçilari M. Nganza, K. Mutondi maşhur.
Teatri va kinosi. Mustamlakaçilik yillarida T. hududida inglizlarning havaskorlik truppalari bölgan. Mustaqillikka erişilgaç, afrikaliklardan iborat jamoalar tuzilib, suaxili va ingliz tillarida spektakllar qöyildi. 1967 y. Dorussalom untida teatr bölimi oçildi. Davlat kinokorporatsiyasi taşkil etilgan, 1972 y.dan kinostudiya işlay boşladi. Badiiy filmlardan «Yöqsul kişining kuraşi» (1973, rej. O. Kitana) diqqatga sazovor.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАНЗАНИЯ (Tanzania), Танзания Бирлашган Республикаси (United Republic of Tanzania) — Шарқий Африкадаги давлат. Материкнинг Танганьика қисмини ҳамда Занжибар ва Пемба оларини ўз ичига олади. Майд. 945,1 минг км2. Аҳолиси 37,2 млн. киши (2002). Пойтахти — Додома ш. Маъмурий жиҳатдан 25 вилоят (материкда 20, Занжибар о.да 3, Пемба о.да 2) (region)ra бўлинади.
Давлат тузуми. Т. — республика. Буюк Британия бошчилигидаги Ҳамдўстлик таркибига киради. Амалдаги конституцияси 1977 й.да қабул қилинган. Давлат бошлиғи—президент (2000 й.дан Бенжамин Уильям Мкапа), у у мумий сайлов йўли билан тўғри ва яширин овоз бериш орқали 5 й. муддатга сайланади ва яна 1 муддатга қайта сайланиши мумкин. Қонун чиқарувчи ҳокимиятни бир палатали парламент — Миллий мажлис, ижрочи ҳокимиятни президент ва бош вазир бошчилигидаги ҳукумат амалга оширади. Мамлакат орол қисмининг 1979 й. тасдикданган ва 1985 й. кучга кирган конституциясига биноан Занжибар ва Пемба олари Т. таркибида мухториятдан фойдаланади.
Табиати. Т.нинг шарқида, 900 км га чўзилган Ҳинд океани қирғоғида майда қўлтиклар бор. Ҳудуднинг катта қисми Шарқий Африка ясситоғлигида жойлашган. Ясситоғликнинг шаркий чеккасида Паре (энг баланд жойи 2464 м), Усамбара (2570 м), Улугуру (2653 м) ва б. тоглар бор. Шаркий Африка узилмасида (бал. 1000 м) кучли зилзилалар бўлиб туради. Сўнган (Килиманжаро, бал. 5895 м) ва ҳаракатдаги вулканлар бор. Тоғ этаги билан Ҳинд океани соҳилидаги пастгекисликлар орасида ясси плато (200—500 м) жойлашган. Олтин, олмос, платина, никель, мис, рух, кобальт, уран, қўрғошин, вольфрам конлари аникланган. Иклими экваториал муссонли, иссиқ. Энг иссиқ ой (окт. ёки нояб.)нинг ўртача траси ясситоғликнинг ичкарисида 20—22°дан 25— 27° гача, энг совуқ ой (июль ёки авг).нинг ўртача траси 12— 15°дан 20—22° гача. Тоғларда баландлик минтақалари мавжуд. Йиллик ёғин 500— 700 мм дан 1000—1500 мм гача, энг купи билан 1500 мм атрофида. Бошқа давлатлар билан бўлган чегараларда Виктория, Танганьика, Ньяса кўллари бор. Асосий дарёлари — Пангани, Руфижи, Рувума. Қурғоқчил мавсум 5—7 ой. Тупрокларининг аксарияти жигарранг-қизил (ферралит ва альферрит), энг қурғоқчил жойларда қизилқўнғир, баъзан шўрланган тупроқлар. Соҳил ва айрим ботиқларда қора гидроморф тупроқлар учрайди. Ҳайвонот дунёси турлитуман: фил, қора каркидон, бегемот, буйвол, зебра, жирафа, йиртқичлардан арслон, қоплон, сиртлон, чиябўри, павиан маймунлари ва б. Тимсоҳ ва илонлар ҳам учрайди. Қуш кўп. Серенгети, Нгоронгоро, Аруша, ЛейкМаньяра, Микуми, Руаха, Килиманжаро, Рунгва миллий боғлари ва қўриқхоналари бор. Мамлакат жан.даги Селус миллий боғи дунёдаги энг катта миллий боғлардан биридир.
Аҳолиси. Т.да 120 дан ортиқ халқ яшайди. Аҳолининг кўпчилиги бенуэконго тилларида сўзлашувчи шарқий банту халкларига мансуб. Уларнинг аксариятини ньямвези, суахили, хехе, бена, погоро, маконда ва б. элатлар ташкил қилади. Диндорлари — христианлар, мусулмонлар; қолганлари маҳаллий анъанавий динларга эътиқод қилувчилар. Давлат тиллари — суахили ва инглиз тиллари. Шаҳар аҳолиси 24,4%. Йирик шаҳарлари: Доруссалом, Занжибар, Танга, Мванза, Аруша, Додома.
Тарихи. Т. ҳудудида одам қадимдан яшаб келган. Бу ерда 2 млн. йил аввал яшаган одам суяклари ва қўпол тош қуроллар топилган. Туб аҳолиси бушмен ва готтентот қабилаларига қардош халклар бўлган. Улар овчилик ва ёввойи меваларни йиғиш билан кун кечирган.
Мил. 1минг йиллик бошларида банту ва нилот қабилалари деҳқончилик учун яроқпи ер ва чорва учун яйлов излаб бу ерга келиб қолган. 7—8-а.ларда Т.нинг материк қисмига, Занжибар ва унга яқин оролларга араблар кўчиб кела бошлаган. 16-а.да бу ерда португаллар пайдо бўлиб, Африка қитъасини мустамлакага айлантириш учун Занжибардан харбий таянч ҳудуд сифатида фойдаланган. 18-а. да Уммон султонлиги араблари португалияликларни суриб чиқарган. 19-а. бошларида Занжибар о. ва Т. соҳили Маскат султонлиги кулига ўтган. 1856 й. Маскат султонлиги парчаланиши туфайли Занжибар султонлиги ташкил топди. 1884 й. Т.нинг материк қисмини Германия босиб олди. 1890 й. Занжибарда Англия протекторати ўрнатилди. 1жаҳрн урушидан кейин Т.нинг материк қисми (Танганьика номи билан) Буюк Британия мандатидаги ҳудуд, 2жаҳон урушидан кейин эса БМТ васийлигидаги инглизлар бошқарадиган ҳудуд бўлиб қолди. Маҳаллий аҳолининг мустамлакачиларга қарши кураши (188889, 189197, 190507 й.лардаги халқ қўзғолонлари) 2жаҳон урушидан кейин айниқса кучайди. 1961 й. 9 дек.да Танганьика,
1963 й. 10 дек.да Занжибар мустақил деб эълон қилинди.
1964 й. 26 апр.да Танганьика билан Занжибар Т. Бирлашган Республикасини туздилар. Т. — 1961 й.дан БМТ аъзоси. Миллий байрами — 26 апр. — Иттифоқ куни (1964).
Сиёсий партиялари, касаба уюшмалари. Қайта қуриш ва тараққиёт учун миллий конвенция партияси, 1992 й. тузилган; Бирлашган фуқаролар фронти партияси, 1992 й. асос солинган;
Инқилобий партия (Чама Ча Мапиндузи ЧЧМ), ҳукмрон партия, 1977 й. ташкил этилган. Т. ишчилари иттифоқи (Жувата) касаба уюшмаси, 1978 й. тузилган.
Хўжалиги. Т. — аграр мамлакат. Ялпи ички маҳсулотда қ.ҳ.нинг улуши 56%, саноатники 15%, хизмат кўрсатиш соҳасиники 29%.
Қишлоқ хўжалигида меҳнатга лаёқатли аҳолининг 80% дан кўпроғи шуғулланади ва экспорт тушумининг 85% таъминланади. Деҳқончиликка яроқли ерларнинг 25% га экин экилади. Асосий қ.ҳ. экинлари: сизаль, чиннигул, пахта, кофе, чой, кешью ёнғоғи, кокос пальмаси, қалампирмунчоқ ва б. Ички эҳтиёж учун буғдой, шоли, маккажўхори, тариқ, оқ жўхори, маниок, дуккаклилар, мойли ўсимликлар, шакарқамиш, банан ва б. мевалар етиштирилади. Қорамол, эчки, қўй, парранда боқилади, соҳилда балиқовланади. Тоғлардаги тропик ўрмонларда (Т.да жами 31 млн. гектар ўрмон бор) ёғоч тайёрланади.
Саноати суст ривожланган. Мустақиллик йилларида кончилик саноатида олмос қазиб чиқариш ривожланди. БукРиф ва Лупада олтин, Минжингуда фосфорит, Карагве ва Нгарада қалай ва вольфрам, Чамбонгода магнезит, шунингдек слюда, ош тузи, қурилиш материаллари, темир руда қазиб чиқариш йўлга қўйилган. Йилига ўртача 912 млн. кВтсоат электр энергия ҳосил қилинади. Озиқ-овқат, тўқимачилик, тикувчилик, кўнпойабзал, қоғоз ва ёғочсозлик тармокларида 500 дан ортиқ корхона мавжуд. Моши, Кидати, Морогоро, Кагерада йирик қанд здлари, Моши, Букобада кофе, Амани, Тукуюда чой, Доруссалом, Аруша, Иринга, Додома, Мванзада ун ишлаб чиқариш. корхоналари, Доруссаломда нефтни қайта ишлаш зди, Танга, Табора, Доруссаломда 40 га яқин ёғоч тилиш корхонаси бор. Металлургия ва металл ишлаш тармоқлари эндигини ривожланаётир. Қадимдан мавжуд бўлган ҳунармандчилик мустақиллик йилларида янги поғонага кўтарилди.
Ички юклар т.й. ва автомобиль транспортида, ташқи юклар эса Т.й. ва денгиз транспортида ташилади. Т.й. узунлиги 3,6 минг км, автомобиль йўллари уз.— 88 минг км.
Автомобиль Занжибар ва Пемба о.ларида асосий транспорт туридир. Доруссалом билан Бвана-Мкуба (Замбия) ўртасида транзит нефть қувури қурилган. Виктория кўлида кема қатнайди. Асосий денгиз портлари: Доруссалом, Танга, Мтвара, Линди. Доруссалом ва Арушада халқаро аэропорт бор.
Т. четга кофе, пахта, кешью ёнғоғи, чиннигул, сизаль, олмос, тамаки, чой ва б. сотади. Четдан машина ва ускуна, ёқилғи, озиқ-овқат, кимёвий моллар ва б. сотиб олади. Германия, Буюк Британия, Япония, Кения, БАА, Ҳиндистон, Покистон, Саудия Арабистони ва б. билан савдо қилади. Хорижий сайёхлик ривожланган. Пул бирлиги — Танзания шиллинги.
Тиббий хизмати. Тиббиёт ходимлари Доруссаломдаги унтнинг тиббиёт фтида ва чет элларда тайёрланади.
Маорифи, илмий ва маданиймаърифий муассасалари. Т.да бошланғич мактаб 7 й.лик бўлиб, 7 ёшдан 14 ёшгача бўлган болалар учун мажбурийдир. Дарс суахили тилида олиб борилади. 3синфдан инглиз тили ўргатилади. Ўрта мактаб 6 й.лик. Юқори синфларда иқтидорли болалар унтга кириш учун тайёрланади. Ҳунартехника таълими бошланғич мактаб негизида қуйи ҳунартехника ўқув юртлари ва курсларда 1—4 й. ва ҳунартехника мактабларида 2 й. мобайнида амалга оширилади. Бошланғич мактабнинг қуйи синфлари учун ўқитувчилар бошланғич мактаб негизида 3 й. давомида, бошлангич мактабнинг юқори синф ўқитувчилари эса тўлиқсиз ўрта мактаб негизида 2 й. давомида тайёрланади. Ўрта мактаб ўқитувчилари Доруссаломдаги унтда, Карагведаги миллий педагогика интида ва бир қанча пед. коллежларида тайёрланади. Т.да ўрта ва олий ўқув юртларида ўқиш пулли. Доруссаломдаги унт 1961 йил унт коллежи тарзида ташкил этилиб, 1970 йил унт макрмини олган.
Илмий ишларни Миллий и.т. кенгаши мувофиклаштириб боради. Мванзада Шарқий Африка тиббий тадқиқотлар инти, Тангада Шарқий Африка безгак ва юқумли касалликлар инти, Занжибарда денгиз баликчилиги муаммоларини ўрганиш тадқиқот ташкилоти, Доруссаломда Шарқий Африка метеорология марказининг Танзания бўлими, Арушада қ.ҳ. зараркунандаларига қарши кураш тадқиқот инти, Додомада ҳайвонлар ва жониворлар тадқиқот инти, Занжибарда фольклор ва Африка тиллари тадқиқот маркази ва б. илмий муассасалар бор.
Доруссаломда Миллий кутубхона (1967), Унт кутубхонаси, Миллий музей (1937), Занжибар давлат музейи (1925), Доруссалом яқинида Этн. музейқишлоғи (1966), Доруссаломда Тиббиёт музейлаб., Додомада Геол. музейи мавжуд.
Матбуоти, радиоэшиттириши ва телекўрсатуви. Асосий газ. ва журналилари: «Дейли ньюс» («Кун янгиликлари», инглиз тилида чиқадиган кундалик газ., 1972 й.дан). «Ухуру» («Озодлик», суахили тилида чиқадиган кундалик газ., 1961 й.дан). «Мзалендо» («Ватанпарвар», суахили тилида чиқадиган якшанбалик газ.,
1972 й.дан), «Газет оф Юнайтед Рипаблик» («Бирлашган республика газетаси», инглиз тилида чиқадиган ҳукумат ҳафтаномаси, 1964 й.дан), «Мфаньякази» («Ишчи», суахили тилида чиқадиган ҳафталик газ., 1964 й.дан), «Кионгози» («Раҳбар», суахили тилида чиқадиган католик газ., 1950 й.дан), «Мванга» («Hyp», суахили тилида чиқадиган ойлик журнали, 1986 й.дан). Т. ахборот агентлиги (Шихата) ҳукумат ахборот маҳкамаси, 1976 й. асос солинган. Т. радиоси — ҳукумат маҳкамаси, 1956 й. тузилган; Т. Занжибар радиоси — ҳукумат маҳкамаси, 1964 й. ташкил этилган; Занжибар телевидениеси,
Адабиёти суахили ва инглиз тилларида ривожланмокда. Суахили адабиёти тарихи 18-а.дан бошланади. Ислом дини руҳидаги мумтоз адабиётда назм устун бўлиб, тарихий, фалсафий ва тарбиявий мазмундаги достонлар, ишқий ва сиёсий шеърлар яратилди. 19-а.да суахили адабий тили халқ тилига якинлаштирилиб, араб ёзувидан лотин алифбосига ўтилди. Газ.лар нашр этилиб, уларда адабий асарларга ҳам ўрин берилди. Сайд Айдарус, Сайд Абдалла, Муяка бин Хўжа алҲасани, Мван Купони— 18—19-а.лар суахили адабиётининг таникли намояндаларидир. Янги адабиётнинг атокли вакили Р. Шаабан (1909 —62) фалсафий, адабий эссе ва этюдлар, сиёсий макрлалар («Менингҳаётим», «Кусадикика», «Адили ва унинг акаукалари», «Сити бинти Саад») ни езди. Умар Ҳайём рубоийларини таржима қилди.
Т. адабиётининг шаклланиши ва ривожида жаҳон адабиётидан суахили тилига таржима қилинган асарларнинг роли катта (мае. У. Шекспир, Л. Толстой ва б. ижоди). Инглиз тилидаги адабиёт 20-а.нинг 60й.ларида юзага келди. Бу тилда ёзилган Ж. Мбонденинг «Маконде ҳаёти» романи ва эртаклар тўплами, П. Паланчьонинг «Офтобдаги ўлим» романи, Г. Рухумбика, Г. Калимугого, М. Нжеру, Р. Нгетенинг роман ва қиссалари, Б. Тежани, Р. Роберте, С. Нгузо, К.Хаулининг шеърлари диққатга сазовор. Драматургия жанрида X. Менсон баракали ижод қилди.
Меъморлиги ва тасвирий санъати. Ҳинд океани соҳилида 8-а.дан араблар билан форелар асос сола бошлаган Килва, Чваки, СонгаМанара, Ква ва б. порт шаҳарлари 13—14-а.ларда равнақ топди, аммо 16-а.да португалияликлар бу шаҳарларни вайрон қилиб ташладилар. Уларда қурилган кўпданкўп сарой ва маежидлар (КилваКисиванидаги жоме маежид), турар жойларнинг крлдиклари сақланиб қолган. 19-а. охиридан порт шаҳарлар (Доруссалом), савдо марказлари (Моши, Додома), европалик меъморларнинг лойиҳалари асосидаги иморатлар (Мошидаги маданий марказ, 1948—50, меъмори Э. Май) қурилди. 1964 й.дан кейин режали равишда жамоат бинолари ва турар жойлар қуришга киришилди (Доруссаломдаги унт мажмуаси, Марказий миллий кутубхона, Кивуконидаги коллеж бинолари). Қишлоқларда аҳолининг турар жойлари асосий шакли шохшабба, ўт ва новдадан тўқилган чайлалардан иборат.
Т.нинг айрим жойларида юкрри палеолит ва неолит даврига мансуб қоятошларга чизилган расмлар сакланган. Ёғоч ва лойдан ишланган ҳайкаллар кўп учрайди, уларда одамлар ёки ҳайвонлар, жанг ва ов манзаралари, ниқоблар тасвирланган. 1964 й.дан халқ санъати анъаналари руҳидаги миллий рангтасвир мактаби вужудга кела бошлади. С. Ж. Нтиро, В. Мача, Ф.К.Мзанги, Т. Ф. Абдалла каби рассомлар етишиб чиқди. Амалий безак санъатининг ёғоч ўймакорлиги, бадиий тўқиш ва кулоллик турлари ривожланган.
Мусиқаси. Т.даги кўп сонли халклардан қар бирининг ўзига хос мусиқаси бор. Ҳаётий ва диний маросим, урф-одат ва удум мусиқаси кенг тарқалган. Чолғу асбоблари жўрлигидаги қўшиқлар кўпинча рақс билан бирга ижро этилади. Мусиқа асбоблари: нгома (барабан), кийик шохидан ясаладиган барагуму (труба), бамбук ва қамишдан ясаладиган филимби (флейта), скрипкага ўхшаш торли зезе, литунгу ва энанга (цитралар), маримба ва мбира (ксилофонлар), қўнғироқ, ҳуштак, тартарак ва б. Ғарб мусиқаси таъсирида турли попмусиқа шакллари ривожланиб бормокда. Маданият ва ёшлар ишлари вазирлигининг мусиқа ва театр секцияси халқ оғзаки ижодиёти намуналарини тўплаш, ўрганиш ва миллий мусиқий асбоблар тўпламини яратиш билан шуғулланади. Профессионал мусиқа ходимлари Доруссаломдаги унтнинг санъат, мусиқа ва театр фтида, консерваторияда, Чангомбедаги санъат коллежида тайёрланади. Композиторлар Э. Макала, Д. Мбилиньи, Л. Филлипо, барабанчилар М. Мньоньюса, Т. Ньямбо, X. Вазири, ксилофончилар А. Омари, А. Матиту, Саиди Али, тезе ижрочилари М. Нганза, К. Мутонди машҳур.
Театри ва киноси. Мустамлакачилик йилларида Т. ҳудудида инглизларнинг ҳаваскорлик труппалари бўлган. Мустақилликка эришилгач, африкаликлардан иборат жамоалар тузилиб, суахили ва инглиз тилларида спектакллар қўйилди. 1967 й. Доруссалом унтида театр бўлими очилди. Давлат кинокорпорацияси ташкил этилган, 1972 й.дан киностудия ишлай бошлади. Бадиий фильмлардан «Йўқсул кишининг кураши» (1973, реж. О. Китана) диққатга сазовор.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.