Tapirlar
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 110-b. — ziyouz.com
Tapirlar (Tapiridae) — toq tuyoqlilar turkumiga mansub sut emizuvçilar oilasi. Oyoklari nisbatan kalta, oldingi oyoklarida 4, orqa oyoklarida esa 3 ta barmoği bor; örta barmoği yaxşi rivojlangan. Tanasining uz. 250 sm ça, böyi (yağrinidan) 75—120 sm, oğirligi 225—300 kg. Terisi jun bilan qoplangan. Dumi qisqa. Kiçik va serharakat xartumi yuqori labi özgarişidan paydo bölgan. Közi kiçik, tişlari 42—44 ta. Tropik örmonlardagi oqmaydigan suv havzalari qirğoğida yakka yaşaydi. Tunda faol. Ösimliklar bilan oziklanadi. Yaxşi suzadi. Hid biliş, eşitiş organlari yaxşi rivojlangan; közlari yaxşi körmaydi. Yiliga bitta bola tuğadi. Böğozlik davri 390—400 kun. 5 turi bor.
Oddiy tapir (Jan. Amerikada), toğ tapiri (Kolumbiya, Şim. Peru va b. dengiz sathidan 4000 m baland joylarda), berda tapiri (Kordilyeradan ğarbda), hind tapiri (Tailand, Malakka i.o., Sumatra o. va b. hududlarda) tarqalgan. Göşti va terisi uçun ovlanadi. TAR, Thar — Hindiston va Pokiston hududlaridagi çöl va çala çölli tekislik. Hind daryosining çap sohili böylab, şim.dan jan.ga 850 km masofaga çözilgan. Mayd. 300 ming km2. Örtaça bal. 100—200 m. Allyuvial, dengiz va eol qumlari bilan qoplangan, ayrim joylarda qoyalar uçraydi. Relyefida qum jöyaklari va qum tepa köp; barxanlar uçraydi. Iklimi tropik, quruq iqlim. Yillik yoğin 90—200 mm. Tez-tez çangli böron bölib turadi. Pastqam joylarda şörxok va taqirlar bor, maydaroq şör köl köp. Ösimliklari siyrak, dağal ötlar va kserofit buta va daraxtlar ösadi. Voha köp. Dehqonçilik qilinadi, yaylov çorvaçiligi rivojlangan. T.ning ğarbiy qismi Hind daryosidan suğoriladi. Suğoriş kanallari qurilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАПИРЛАР (Tapiridae) — тоқ туёқлилар туркумига мансуб сут эмизувчилар оиласи. Оёклари нисбатан калта, олдинги оёкларида 4, орқа оёкларида эса 3 та бармоғи бор; ўрта бармоғи яхши ривожланган. Танасининг уз. 250 см ча, бўйи (яғринидан) 75—120 см, оғирлиги 225—300 кг. Териси жун билан қопланган. Думи қисқа. Кичик ва серҳаракат хартуми юқори лаби ўзгаришидан пайдо бўлган. Кўзи кичик, тишлари 42—44 та. Тропик ўрмонлардаги оқмайдиган сув ҳавзалари қирғоғида якка яшайди. Тунда фаол. Ўсимликлар билан озикланади. Яхши сузади. Ҳид билиш, эшитиш органлари яхши ривожланган; кўзлари яхши кўрмайди. Йилига битта бола туғади. Бўғозлик даври 390—400 кун. 5 тури бор.
Оддий тапир (Жан. Америкада), тоғ тапири (Колумбия, Шим. Перу ва б. денгиз сатҳидан 4000 м баланд жойларда), бэрда тапири (Кордильерадан ғарбда), ҳинд тапири (Таиланд, Малакка и.о., Суматра о. ва б. ҳудудларда) тарқалган. Гўшти ва териси учун овланади. ТАР, Тҳар — Ҳиндистон ва Покистон ҳудудларидаги чўл ва чала чўлли текислик. Ҳинд дарёсининг чап соҳили бўйлаб, шим.дан жан.га 850 км масофага чўзилган. Майд. 300 минг км2. Ўртача бал. 100—200 м. Аллювиал, денгиз ва эол қумлари билан қопланган, айрим жойларда қоялар учрайди. Рельефида қум жўяклари ва қум тепа кўп; барханлар учрайди. Иклими тропик, қуруқ иқлим. Йиллик ёғин 90—200 мм. Тез-тез чангли бўрон бўлиб туради. Пастқам жойларда шўрхок ва тақирлар бор, майдароқ шўр кўл кўп. Ўсимликлари сийрак, дағал ўтлар ва ксерофит бута ва дарахтлар ўсади. Воҳа кўп. Деҳқончилик қилинади, яйлов чорвачилиги ривожланган. Т.нинг ғарбий қисми Ҳинд дарёсидан суғорилади. Суғориш каналлари қурилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.