Taqriz

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 190-b. — ziyouz.com

Taqriz (arab. — ijobiy baho) — adabiy tanqid janri; yangi badiiy, ilmiy yoki ilmiyommabop asar taxlili. T.da asarning bibliografik tavsifi, şuningdek, mazmuni, unda kötarilgan muammolar, asarning ğoyaviybadiiy xususiyatlari, muallif ijotsida, adabiyotda tutgan örni xaqida ma'lumot böladi; asarga baho beriladi, uning asosiy fazilatlari va nuqsonlari qayd qilinadi. T. asosan keng kitobxonlar ommasi uçun möljallanadi, ularni yangi asarlardan ogoh qiladi, zarurini tanlab olişga kömaklaşadi. Içki T. ham böladi. Mac, naşriyotga kelgan badiiy, tanqidiy va ilmiyommabop asar içki T.ga beriladi, birok, bu T. matbuotda e'lon qilinmaydi.

Rus tanqidçiligi tarixida T.ning rivojida V.G. Belinskiyning roli katta. U T.ni haqiqiy san'at darajasiga kötardi. T. badiiy asar haqida şunçaki ma'lumot beruvçi janr darajasidan adabiy hayotning muhim masalalarini kötaruvçi, kitobxonni hayot va adabiyot haqida öylaşga örgatuvçi, uning estetik didini tarbiyalaşga yordam beruvçi janrga aylanadi. T. xarakteriga köra xilmaxil böladi. Mac, kengaytirilgan annotatsiya tipidagi T.da asar haqida bibliografik ma'lumot beriladi. Tanqidiy yoki publitsistik maketa T. larida konkret asar munosabati bilan biron muhim masala haqida fikr yuritiladi. Esse (adabiy öylar) xarakteridagi T.da taqrizçi öz fikrtuyğularini, asarni öqiş jarayonida hosil bölgan taassurotlarini lirik tarzda ifodalaydi. Nihoyat, muallif öz asariga ham T. yozişi mumkin (avtotaqriz). Bunda muallifning asarga qaraşlari bayon qilinadi yoki u biron munosabat bilan munozaraga kirişadi.

Özbek adabiyotida T. 20-a. boşlarida vaqtli matbuot bilan teng rivojlana boşlagan. Endilikda T. özbek adabiy tanqidçiligining eng muhim janrlaridan bölib qoldi. Oybek, Abdulla Qahhor, Şayxzoda, Ğafur Ğulom kabi yozuvçilar, O.Hoşimov, S.Husayn, Olim Şarafiddinov, V.Zohidov, I.Sultonov, H.Yoqubov, M. Qöşjonov, Ozod Şarafiddinov, U.Normatov, N. Xudoyberganov, I.Haqqulov va b. olimlar özbek adabiy hayotida çuqur iz qoldirgan T.lar yaratdilar.

Ozod Şarafiddinov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАҚРИЗ (араб. — ижобий баҳо) — адабий танқид жанри; янги бадиий, илмий ёки илмийоммабоп асар тахлили. Т.да асарнинг библиографик тавсифи, шунингдек, мазмуни, унда кўтарилган муаммолар, асарнинг ғоявийбадиий хусусиятлари, муаллиф ижоцида, адабиётда тутган ўрни хақида маълумот бўлади; асарга баҳо берилади, унинг асосий фазилатлари ва нуқсонлари қайд қилинади. Т. асосан кенг китобхонлар оммаси учун мўлжалланади, уларни янги асарлардан огоҳ қилади, зарурини танлаб олишга кўмаклашади. Ички Т. ҳам бўлади. Mac, нашриётга келган бадиий, танқидий ва илмийоммабоп асар ички Т.га берилади, бирок, бу Т. матбуотда эълон қилинмайди.

Рус танқидчилиги тарихида Т.нинг ривожида В.Г. Белинскийнинг роли катта. У Т.ни ҳақиқий санъат даражасига кўтарди. Т. бадиий асар ҳақида шунчаки маълумот берувчи жанр даражасидан адабий ҳаётнинг муҳим масалаларини кўтарувчи, китобхонни ҳаёт ва адабиёт ҳақида ўйлашга ўргатувчи, унинг эстетик дидини тарбиялашга ёрдам берувчи жанрга айланади. Т. характерига кўра хилмахил бўлади. Mac, кенгайтирилган аннотация типидаги Т.да асар ҳақида библиографик маълумот берилади. Танқидий ёки публицистик макета Т. ларида конкрет асар муносабати билан бирон муҳим масала ҳақида фикр юритилади. Эссе (адабий ўйлар) характеридаги Т.да тақризчи ўз фикртуйғуларини, асарни ўқиш жараёнида ҳосил бўлган таассуротларини лирик тарзда ифодалайди. Ниҳоят, муаллиф ўз асарига ҳам Т. ёзиши мумкин (автотақриз). Бунда муаллифнинг асарга қарашлари баён қилинади ёки у бирон муносабат билан мунозарага киришади.

Ўзбек адабиётида Т. 20-а. бошларида вақтли матбуот билан тенг ривожлана бошлаган. Эндиликда Т. ўзбек адабий танқидчилигининг энг муҳим жанрларидан бўлиб қолди. Ойбек, Абдулла Қаҳҳор, Шайхзода, Ғафур Ғулом каби ёзувчилар, О.Ҳошимов, С.Ҳусайн, Олим Шарафиддинов, В.Зоҳидов, И.Султонов, Ҳ.Ёқубов, М. Қўшжонов, Озод Шарафиддинов, У.Норматов, Н. Худойберганов, И.Ҳаққулов ва б. олимлар ўзбек адабий ҳаётида чуқур из қолдирган Т.лар яратдилар.

Озод Шарафиддинов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.