Taqsimot
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 191–193-b. — ziyouz.com
Taqsimot — ijtimoiy takror işlab çiqariş.ning muhim böğini, işlab çiqariş.ni ayirboşlaş va iste'mol bilan boğlovçi munosabatlar tizimi; iqtisodiy resurelar, yaratilgan maxsulot va xizmatlarni, ularning qiymat şakli hisoblangan daromadlarni iqtisodiyot subyektlari örtasida taqsimlanişiga xos bölgan iqtisodiy munosabatlar.
Har bir mamlakat va jamiyatda iqtisodiy tizimning ajralmas qismi hisoblanadigan öziga xos T. tizimi bölib, unga taqsimlaş obyekti (resurelar, mahsulot va xizmatlar), taqsimlaş subyekti — iştirokçilari, taqsimlaş qonunqoidalari, taqsimlaşda iştirok etuvçi vositaçi intlar, taqsimotga oid krnunçilik, T. siyosati kiradi.
T. işlab çiqariş hosilasi, biroq u işlab çiqariş.ga nisbatan passiv bölmaydi, aksinça unga faol ta'sir etadi. Tarixan T.ning 3 usuli borligi kuzatiladi. An'anaviy usul, unga xos belgi —resurelarning, yaratilgan mahsulot va xizmatlarning azaddan amal qilayotgan urfodatlarga binoan taqsimlanişidir. Mac, Örta Osiyoda ijaraçi dehqon — koranda olgan hosil dehqon bilan yer egasi örtasida oğzaki kelişuvlar, mavjud taomillarga köra taqsimlangan, dehqon öz uluşidan ölpon tölagan, kafsan ulaşgan va h.k. Bozor usuli — bu usulda resurslar bozordagi talab va taklifnnt holatiga qarab taqsimlanadi, resurslar talab kam yerdan talab köp joyga ötadi. T.ning bozor usuli ustivor bölsada, uning nobozor usuli ham qisman mavjud böladi, bunda xayriehson qilinadi, muhtojlarga yordam körsatiladi. Rejali usulga kura iktisodiy resurslar davlat idoralari tomonidan yuqoridan turib, yagona davlat rejasiga binoan taqsimlanadi. Markazlaştirilgan iqtisodiyotda resurslar, pul mablağlari, mahsulotlarni rejali taqsimlaş makroiqtisodiy va mikroiqtisodiy darajalarda iktisodiyotni boşqarişning eng muhim quroli hisoblanadi. Rejali T. markazlaşgan, ma'muriy T. bölib, resurslarni, yaratilgan mahsulot va xizmatlarni, daromadlarni ehtiyojni hisobga olib erkin taqsimlanişiga yöl bermaydi. Bu tabiatan bir tekisda taqsimlaş bölib, iş natijalarini hisobga olmaganidan iktisodiy ösişga yetarli stimul bermaydi. Sobiq sotsialistik mamlakatlarda (jumladan SSSRda) 1917—1990 yillar mobaynida amal qilgan.
21-a. boşiga kelib T.ning bozor usuli umuminsoniy va ustivor usulga aylandi. Bozor şaroitida resurslarni talabtaklif qonuniga köra taqsimlanişi muhim bölsada, daromadlarga tovar va xizmatlar ayirboşlanişi sababli işlab çiqariş. natijasi bölgan daromadlarni taqsimlaş ğoyat katta ahamiyatga ega. Bozor tizimiga xos taqsimot qonuniga köra daromadlar iktisodiyot iştirokçilari örtasida ular ixtiyoridagi resurslarning miqdori, sifati va işlatiliş samarasiga qarab taqsimlanadi. Bunday taqsimotga köra iş kuçi egalari iş haqi va turli mukofotlar oladi, tadbirkorlar kapital sohibi sifatida foyda köradi, pul egalari foiz, yer egalari renta oladilar. T. dastlab işlab çiqariş. faoliyati bilan boğliq sohalarda yuz beradi va bu birlamçi T. hisoblanadi, uning natijasida bozor T. usuli hosil etgan daromadlar hisoblanadigan asosiy daromadlar yuzaga keladi, bu tarkiban iş haqi, foyda, renta va foizdan, şuningdek, ijtimoiy suğurta fondiga badallar, bilvosita soliklardan iborat. Birlamçi taqsimlaşda davlat ham iştirok etadi. Davlat iqtisodiyot iştirokçisi sifatida jamiyatga bepul ijtimoiy ne'matlarxizmatlar yetkazib bergani uçun va fuqarolik jamiyatiga xizmat qiluvçi siyosiy institut bölganidan daromadlarning bir qismini soliqlar va boşqa majburiy tölovlar şaklida byudjetga oladi.
Ikkilamçi yoki qayta taqs im laş yuz berganda asosiy daromadlar ularning sohiblari bilan jamiyatning boşqa a'zolari örtasida taqsimlanadi (bevosita soliklar, dividendlar, subsidiyalar, ijtimoiy tölovlar), natijada hosila daromadlar yuzaga keladi. Qayta taqsimlaş moliya va kredit mexanizmi orqali yuz beradi. Bunda davlat, firma, xonadon, nodavlat va ijtimoiysiyosiy taşkilotlar moliyasi asosiy rol öynaydi. Ular turli moliyaviy ajratmalar taşkil etadilar. Davlat byudjetidan davlat pensiyasi, subsidiyalar, nafaqa va yordam puli ajratilib, ular xonadonlar, firmalar va nodavlat taşkilotlarga beriladi va öşa subyektlar tomonidan qayta taqsimlanadi.
Ahmadjon Ölmasov, Rustam Hasanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАҚСИМОТ — ижтимоий такрор ишлаб чиқариш.нинг муҳим бўғини, ишлаб чиқариш.ни айирбошлаш ва истеъмол билан боғловчи муносабатлар тизими; иқтисодий ресурелар, яратилган махсулот ва хизматларни, уларнинг қиймат шакли ҳисобланган даромадларни иқтисодиёт субъектлари ўртасида тақсимланишига хос бўлган иқтисодий муносабатлар.
Ҳар бир мамлакат ва жамиятда иқтисодий тизимнинг ажралмас қисми ҳисобланадиган ўзига хос Т. тизими бўлиб, унга тақсимлаш объекти (ресурелар, маҳсулот ва хизматлар), тақсимлаш субъекти — иштирокчилари, тақсимлаш қонунқоидалари, тақсимлашда иштирок этувчи воситачи интлар, тақсимотга оид крнунчилик, Т. сиёсати киради.
Т. ишлаб чиқариш ҳосиласи, бироқ у ишлаб чиқариш.га нисбатан пассив бўлмайди, аксинча унга фаол таъсир этади. Тарихан Т.нинг 3 усули борлиги кузатилади. Анъанавий усул, унга хос белги —ресуреларнинг, яратилган маҳсулот ва хизматларнинг азаддан амал қилаётган урфодатларга биноан тақсимланишидир. Mac, Ўрта Осиёда ижарачи деҳқон — коранда олган ҳосил деҳқон билан ер эгаси ўртасида оғзаки келишувлар, мавжуд таомилларга кўра тақсимланган, деҳқон ўз улушидан ўлпон тўлаган, кафсан улашган ва ҳ.к. Бозор усули — бу усулда ресурслар бозордаги талаб ва таклифннт ҳолатига қараб тақсимланади, ресурслар талаб кам ердан талаб кўп жойга ўтади. Т.нинг бозор усули устивор бўлсада, унинг нобозор усули ҳам қисман мавжуд бўлади, бунда хайриэҳсон қилинади, муҳтожларга ёрдам кўрсатилади. Режали усулга кура иктисодий ресурслар давлат идоралари томонидан юқоридан туриб, ягона давлат режасига биноан тақсимланади. Марказлаштирилган иқтисодиётда ресурслар, пул маблағлари, маҳсулотларни режали тақсимлаш макроиқтисодий ва микроиқтисодий даражаларда иктисодиётни бошқаришнинг энг муҳим қуроли ҳисобланади. Режали Т. марказлашган, маъмурий Т. бўлиб, ресурсларни, яратилган маҳсулот ва хизматларни, даромадларни эҳтиёжни ҳисобга олиб эркин тақсимланишига йўл бермайди. Бу табиатан бир текисда тақсимлаш бўлиб, иш натижаларини ҳисобга олмаганидан иктисодий ўсишга етарли стимул бермайди. Собиқ социалистик мамлакатларда (жумладан СССРда) 1917—1990 йиллар мобайнида амал қилган.
21-а. бошига келиб Т.нинг бозор усули умуминсоний ва устивор усулга айланди. Бозор шароитида ресурсларни талабтаклиф қонунига кўра тақсимланиши муҳим бўлсада, даромадларга товар ва хизматлар айирбошланиши сабабли ишлаб чиқариш. натижаси бўлган даромадларни тақсимлаш ғоят катта аҳамиятга эга. Бозор тизимига хос тақсимот қонунига кўра даромадлар иктисодиёт иштирокчилари ўртасида улар ихтиёридаги ресурсларнинг миқдори, сифати ва ишлатилиш самарасига қараб тақсимланади. Бундай тақсимотга кўра иш кучи эгалари иш ҳақи ва турли мукофотлар олади, тадбиркорлар капитал соҳиби сифатида фойда кўради, пул эгалари фоиз, ер эгалари рента оладилар. Т. дастлаб ишлаб чиқариш. фаолияти билан боғлиқ соҳаларда юз беради ва бу бирламчи Т. ҳисобланади, унинг натижасида бозор Т. усули ҳосил этган даромадлар ҳисобланадиган асосий даромадлар юзага келади, бу таркибан иш ҳақи, фойда, рента ва фоиздан, шунингдек, ижтимоий суғурта фондига бадаллар, билвосита соликлардан иборат. Бирламчи тақсимлашда давлат ҳам иштирок этади. Давлат иқтисодиёт иштирокчиси сифатида жамиятга бепул ижтимоий неъматлархизматлар етказиб бергани учун ва фуқаролик жамиятига хизмат қилувчи сиёсий институт бўлганидан даромадларнинг бир қисмини солиқлар ва бошқа мажбурий тўловлар шаклида бюджетга олади.
Иккиламчи ёки қайта тақс им лаш юз берганда асосий даромадлар уларнинг соҳиблари билан жамиятнинг бошқа аъзолари ўртасида тақсимланади (бевосита соликлар, дивидендлар, субсидиялар, ижтимоий тўловлар), натижада ҳосила даромадлар юзага келади. Қайта тақсимлаш молия ва кредит механизми орқали юз беради. Бунда давлат, фирма, хонадон, нодавлат ва ижтимоийсиёсий ташкилотлар молияси асосий роль ўйнайди. Улар турли молиявий ажратмалар ташкил этадилар. Давлат бюджетидан давлат пенсияси, субсидиялар, нафақа ва ёрдам пули ажратилиб, улар хонадонлар, фирмалар ва нодавлат ташкилотларга берилади ва ўша субъектлар томонидан қайта тақсимланади.
Аҳмаджон Ўлмасов, Рустам Ҳасанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.