Taraflar

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 111–112-b. — ziyouz.com

Taraflar (huquqda) — fuqarolik protsessida fuqarolik işlari böyiça sudlarda muayyan huquq kimga tegişli ekanligi yuzasidan nizolaşayotgan jismoniy yoki yuridik şaxslar. Fuqarolik işlarini sudda körib hal qiliş jarayonida 2 taraf: da'vogar va javobgar iştirok etadi. T.ning protsessual huquqlari va majburiyatlari Özbekiston Respublikasining FPKda (40modda) belgilab berilgan. T. fuqarolik protsessual muomala layoqatiga (FPKning 38moddasi), ya'ni sudda öz huquq va majburiyatlarini amalga oşiriş layoqatiga ega bölişi lozim. Bunday layokatga voyaga yetgan (18 yoşga tölgan) muomala layoqati çeklanmagan fukarolar ega böladi. Voyaga yetmagan yeki muomala layeqati çeklangan şaxslarning huquqlari ularning qonuniy vakillari, homiy va vasiylik organlari, boşqa vakolatli organlar tomonidan sudda himoya kilinadi. Mehnat bilan boğliq nizolarda va belgilangan tartibda töla muomalaga layoqatli deb topilgan hollarda 16 yoşga tölgan fuqarolar ham öz huquklarini sudda özi himoya qilişi mumkin. 14 yoşga tölmagan fuqaroning, şuningdek, ruhiy kasalligi yoki aqli zaifligi sababli muomala layoqatiga ega emas deb topilgan şaxslarning huquqlari sudda ularning otaonalari va b. qonuniy vakillari tomonidan himoya qilinadi. Da'vogar — da'vo takdim etiş, uning predmetini özgartiriş, da'vodan voz keçiş, kelişuv bitimi tuziş kabi, javobgar esa — da'voni tan oliş, dalil takdim etiş, qarşi da'vo qözğatiş va h.k. protsessual huquqlarga ega. Qonun ular zimmasiga öz protsessual ququqlaridan insof bilan foydalaniş, qonunni buzmaslik, sud farmoyişlarini sözsiz bajariş kabi qator majburiyatlarni ham yuklaydi. Muayyan hollarda qonun davlat muassasalari, jamoat birlaşmalari, ayrim mansabdor şaxslarga va ayrim fuqarolarga özga şaxslarning huquqlari hamda manfaatlarini himoya qiliş maqsadida sudda da'vo qözğaş va iştirok etiş vakolatini beradi (FPKning 46—49moddalari).

Jinoyat protsessida T. sifatida sud jarayonida iştirok etadigan va öz huquq hamda manfaatlarini himoya qiliş maqsadida dalillarni tekşirişda qatnaşadigan, dalillar taqdim qila oladigan, boşqa taraf xulosalari yuzasidan nizolaşadigan, şikoyatlar qila oladigan va b. jinoiy protsessual vakolatlarga ega bölgan şaxslar qatnaşadi. Jinoyat protsessida taraf sifatida sudlanuvçi, uning qonuniy vakili va himoyaçisi, davlat ayblovçisi (prokuror), iş yuzasidan jabrlanuvçi şaxs, fuqarolik da'vogari hamda ularning manfaatlarini sudda himoya qiluvçi qonuniy vakillari iştirok etadi. Ularning jinoyat protsessidagi protsessual huquqlari va majburiyatlari jinoyat protsessual qonunçiligida belgilab qöyilgan.

Xöjalik protsessida öz huquklari va qonun bilan qöriqlanadigan manfaatlarini qimoya qiliş maqsadida da'vo takdim etayotgan yoki manfaatini közlab da'vo takdim etilgan taşkilot va b. xöjalik yurituvçi subyektlar (şu jumladan, yuridik şaxs taşkil etmagan yakka tadbirkorlar) T. sanaladi. Xöjalik işlari böyiça protsessual huquq va majburiyatlar Özbekiston Respublikasi XPKda belgilangan (35— 36moddalar).

Yöldoş Tursunov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАРАФЛАР (ҳуқуқда) — фуқаролик процессида фуқаролик ишлари бўйича судларда муайян ҳуқуқ кимга тегишли эканлиги юзасидан низолашаётган жисмоний ёки юридик шахслар. Фуқаролик ишларини судда кўриб ҳал қилиш жараёнида 2 тараф: даъвогар ва жавобгар иштирок этади. Т.нинг процессуал ҳуқуқлари ва мажбуриятлари Ўзбекистон Республикасининг ФПКда (40модда) белгилаб берилган. Т. фуқаролик процессуал муомала лаёқатига (ФПКнинг 38моддаси), яъни судда ўз ҳуқуқ ва мажбуриятларини амалга ошириш лаёқатига эга бўлиши лозим. Бундай лаёкатга вояга етган (18 ёшга тўлган) муомала лаёқати чекланмаган фукаролар эга бўлади. Вояга етмаган еки муомала лаеқати чекланган шахсларнинг ҳуқуқлари уларнинг қонуний вакиллари, ҳомий ва васийлик органлари, бошқа ваколатли органлар томонидан судда ҳимоя килинади. Меҳнат билан боғлиқ низоларда ва белгиланган тартибда тўла муомалага лаёқатли деб топилган ҳолларда 16 ёшга тўлган фуқаролар ҳам ўз ҳуқукларини судда ўзи ҳимоя қилиши мумкин. 14 ёшга тўлмаган фуқаронинг, шунингдек, руҳий касаллиги ёки ақли заифлиги сабабли муомала лаёқатига эга эмас деб топилган шахсларнинг ҳуқуқлари судда уларнинг отаоналари ва б. қонуний вакиллари томонидан ҳимоя қилинади. Даъвогар — даъво такдим этиш, унинг предметини ўзгартириш, даъводан воз кечиш, келишув битими тузиш каби, жавобгар эса — даъвони тан олиш, далил такдим этиш, қарши даъво қўзғатиш ва ҳ.к. процессуал ҳуқуқларга эга. Қонун улар зиммасига ўз процессуал қуқуқларидан инсоф билан фойдаланиш, қонунни бузмаслик, суд фармойишларини сўзсиз бажариш каби қатор мажбуриятларни ҳам юклайди. Муайян ҳолларда қонун давлат муассасалари, жамоат бирлашмалари, айрим мансабдор шахсларга ва айрим фуқароларга ўзга шахсларнинг ҳуқуқлари ҳамда манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида судда даъво қўзғаш ва иштирок этиш ваколатини беради (ФПКнинг 46—49моддалари).

Жиноят процессида Т. сифатида суд жараёнида иштирок этадиган ва ўз ҳуқуқ ҳамда манфаатларини ҳимоя қилиш мақсадида далилларни текширишда қатнашадиган, далиллар тақдим қила оладиган, бошқа тараф хулосалари юзасидан низолашадиган, шикоятлар қила оладиган ва б. жиноий процессуал ваколатларга эга бўлган шахслар қатнашади. Жиноят процессида тараф сифатида судланувчи, унинг қонуний вакили ва ҳимоячиси, давлат айбловчиси (прокурор), иш юзасидан жабрланувчи шахс, фуқаролик даъвогари ҳамда уларнинг манфаатларини судда ҳимоя қилувчи қонуний вакиллари иштирок этади. Уларнинг жиноят процессидаги процессуал ҳуқуқлари ва мажбуриятлари жиноят процессуал қонунчилигида белгилаб қўйилган.

Хўжалик процессида ўз ҳуқуклари ва қонун билан қўриқланадиган манфаатларини қимоя қилиш мақсадида даъво такдим этаётган ёки манфаатини кўзлаб даъво такдим этилган ташкилот ва б. хўжалик юритувчи субъектлар (шу жумладан, юридик шахс ташкил этмаган якка тадбиркорлар) Т. саналади. Хўжалик ишлари бўйича процессуал ҳуқуқ ва мажбуриятлар Ўзбекистон Республикаси ХПКда белгиланган (35— 36моддалар).

Йўлдош Турсунов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.