Taraqqiyot
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 112–113-b. — ziyouz.com
Taraqqiyot — rivojlanişnnt oddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga yönalgan şakli, uning yuksalişi. Adabiyotlarda T.ni köpinça rivojlaniş bilan aynanlaştirib köyişadi, aslida u rivojlanişning bir yönalişidir. Şuningdek, T.ni ayrim adabiyotlarda faqat jamiyatdagi rivojlaniş ma'nosida qöllaşadi, bu ham bir yoqlama yondaşuvdir. T. falsafiy adabiyotlarda progressiv rivojlaniş tarzida qöllaniladi. Odatda rivojlanişning 2 muhim yönalişi bölib, biri T. (progressiv rivojlaniş), ikkinçisi inqiroz (regressiv rivojlaniş) deyiladi. T.ni fakatgina jamiyatga köllaşning xatosi şundaki, jamiyatdan taşqaridagi sistemalarda ham yuksaliş röy beradi. Mas., muayyan tirik organizmlarning T.i, bemordagi kasallikning T.i, kimyoviy jarayonning T.i va boşqalar. T. nisbiydir. Rivojlaniş bir sistema uçun T., boşka sistema uçun regress bölişi mumkin. Mas., kasallikning rivojlanişi, kasallikni vujudga keltiruvçi viruslar uçun T. bölsa, bemor organizmi uçun inqiroz (regress)dir. Har qanday sistema özining rivojlanişi mobaynida T.ni ham, inqirozni ham boşidan keçiradi. Sistemaning ravnaq topişi T.ni anglatsa, uning yemirilişi esa inqirozni anglatadi. T. jonsiz, anorganik tabiatga xam, jonli, organik tabiatga ham, jamiyatga, inson tafakkuriga, ruhiyatiga ham xos bölgan tabiiy va zaruriy jarayondir. T. mikromakromegadunyoda ham sodir böladi. T. tufayli olamda mukammallaşiş, yuksaliş röy beradi, u vujudga keliş, murakkablaşiş, ulğayiş, yangilaniş, tiklaniş, sistema yasaliş jarayonlari tarzida amalga oşadi. T. yaxlit jarayondir.
Baxtiyor Törayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАРАҚҚИЁТ — ривожланишннт оддийдан мураккабга, қуйидан юқорига йўналган шакли, унинг юксалиши. Адабиётларда Т.ни кўпинча ривожланиш билан айнанлаштириб кўйишади, аслида у ривожланишнинг бир йўналишидир. Шунингдек, Т.ни айрим адабиётларда фақат жамиятдаги ривожланиш маъносида қўллашади, бу ҳам бир ёқлама ёндашувдир. Т. фалсафий адабиётларда прогрессив ривожланиш тарзида қўлланилади. Одатда ривожланишнинг 2 муҳим йўналиши бўлиб, бири Т. (прогрессив ривожланиш), иккинчиси инқироз (регрессив ривожланиш) дейилади. Т.ни факатгина жамиятга кўллашнинг хатоси шундаки, жамиятдан ташқаридаги системаларда ҳам юксалиш рўй беради. Мас., муайян тирик организмларнинг Т.и, бемордаги касалликнинг Т.и, кимёвий жараённинг Т.и ва бошқалар. Т. нисбийдир. Ривожланиш бир система учун Т., бошка система учун регресс бўлиши мумкин. Мас., касалликнинг ривожланиши, касалликни вужудга келтирувчи вируслар учун Т. бўлса, бемор организми учун инқироз (регресс)дир. Ҳар қандай система ўзининг ривожланиши мобайнида Т.ни ҳам, инқирозни ҳам бошидан кечиради. Системанинг равнақ топиши Т.ни англатса, унинг емирилиши эса инқирозни англатади. Т. жонсиз, анорганик табиатга хам, жонли, органик табиатга ҳам, жамиятга, инсон тафаккурига, руҳиятига ҳам хос бўлган табиий ва зарурий жараёндир. Т. микромакромегадунёда ҳам содир бўлади. Т. туфайли оламда мукаммаллашиш, юксалиш рўй беради, у вужудга келиш, мураккаблашиш, улғайиш, янгиланиш, тикланиш, система ясалиш жараёнлари тарзида амалга ошади. Т. яхлит жараёндир.
Бахтиёр Тўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.