Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Taras Grigoryeviç Şevçenko

    Manba: ÖzME, 10-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 102–103-b. — ziyouz.com

    Şevçenko Taras Grigoryeviç [1814.25.11(9.3), hoz. Çerkassk viloyati Zvenigorod tumani — 1861. 26.2(10.3), Peterburg] — ukrain şoiri va rassomi. 14 yoşidan pomeşçik P.V. Engelgardtning dastlab Vilşan qişloği, söng Vilno, 1831 yildan Peterburg şaharlaridagi uyida rassom çifatida tarbiyalangan. Ş. 1836 y. rassom I.S.Soşenko va u orqali K.P.Bryullov, V.I.Grigoreviç, V.A.Jukovskiy singari taniqli rus rassom va adabiyotçilari bilan tanişgan. 1838 yil Bryullovning kimoşdi savdosida topgan puli evaziga krepostnoylikdan ozod etilgan. Şu yil Badiiy akademiyaga qabul qilingan Ş. tasviriy san'at sirlarini egallaş bilan birga ilgor va kuraşçan dunyoqaraşli ijodkor sifatida şakllangan.

    Ş.ning ilk balladasi 1838 yilda e'lon qilingan. Uning 1840 yil Peterburgda naşr etilgan «Qöbuzçi» şe'riy töplami ukrain adabiyoti tarixida yangi davrning boşlanganidan darak beradi. Ş.ning romantik ruh bilan yöğrilgan ilk ijodida ballada, qöşiq va «öylar» ustuvorlik qiladi. «Katerina» (1838) singari dastlabki şe'r va dostonlarida krepostnoy voqelikka bölgan norozilik kayfiyati yaqqol ifodalangan. Ş. ijodining şoh namunalaridan biri — «Gaydamaklar» (1841) dostonida ukrain xalkining 1768 yilda polyak feodallari zulmiga qarşi kötargan qözğoloni tasvir etilgan. Ş. 1842—43 yillarda rus tilida «Nikita Gayday» dramasi, «Kör qiz» va «Iste'dodsiz» dostonlarini, rus va ukrain tillarida esa «Nazar Stodolya» (1843) dramasini yozgan.

    Ş. 1843 yil mayida Ukrainaga kelib, ukrain xalqi hayoti bilan yaqindan tanişgan. U şu safar çoğida köplab rasmlar yaratib, ularni «Ukraina manzaralari» (1844) albomida e'lon qilgan. 1844 yil fev.da Peterburgga qaytgan Ş. Badiiy akademiyani «erkin san'atkor» unvoni bilan tugatib, 1845 yilda yana Ukrainaga kelgan. U Kiyev arxeologik komissiyasining rassomi sifatida Ukrainaning bir qança viloyatlariga sayohat qilgan. Ş.ning 1843—45 yillarda yaratgan «Tuş», «Kavkaz», «Dahriy», «Ukki», «Çöri» singari dostonlardan iborat «Uç yil» töplami ukrain şe'riyatining yangi janrlar bilan boyişi, unga siyosiy mavzularning kirib kelişiga zamin hozirladi.

    Ş. 1847 yil apr.da «Uç yil» töplamiga kirgan şe'rlari uçun qamoqqa olinib, Orsk qal'asidagi Orenburg alohida korpusiga soldat sifatida yuborilgan. 1848 yil kapitanleytenant A.I. Butakov Ş.ni Orol dengizini tekşiriş ekspeditsiyasiga rassom sifatida taklif etgan. Ş. mazkur safar paytida 350 dan ziyod akvarel portret va manzaralar yaratgan. Ammo

    1850 yil apr.da Ş. yana qamoqqa olinib, Kaspiy dengizi böyidagi Manğişloq ya.o.ga jönatilgan. Ş. qattiq nazorat ostida bölişiga qaramay, 1851 yil geologik ekspeditsiya tarkibiga rassom sifatida jalb etilgan. Ş. Novopetrovskda qal'a komendantining ijozati bilan rus tilida «Sozanda», «Egizaklar» (1855), «Baxtsiz» (1856), «Naş'ali sayr» (1858) singari qissalar yozgan. Ammo muallif bu asarlarini hayotlik paytida e'lon qilolmagan. Nikolay I vafotidan keyin Ş. ozod etilgan va 1858 yil martida Ş.ga Peterburgda yaşaşi uçun ijozat berilgan.

    Rossiya şu yillarda krepostnoylik huquqini bekor qilişga tayyorlanayotgan va inqilobiy uyğonişlar davriga kira boşlagan edi. Krepostnoylik tuzumini isloh etiş böyiça olib borilayotgan işlarni körgan Ş. xalqni hurriyatni inqilobiy yöl bilan qölga kiritişga çaqiruvçi asarlar yozgan.

    Ş. yangi ukrain adabiyotiga xalqning tarixiy taqdiri va kelajagi bilan boğliq ğoya va obrazlarni olib kirgan, undagi realistik yönalişga yangi hayot bağişlagan. Ayni paytda ukrain tilining milliy adabiy til sifatida şakllanişi va kamol topişida Ş. ijodi katta rol öynagan.

    Ş.ning ayrim asarlari özbek tilida naşr etilgan. Toşkent şahrida unga haykal örnatilgan, nomiga köça qöyilgan.

    As: Tanlangan asarlar, 1—2j., T., 1959— 60; Katerina, T., 1964; Soçineniya, t. 1—4, M., 1977.

    Ad.: Beletskiy A. I., Deyç A. I., Taras Şevçenko. Kritikobiografiçeskiy oçerk, M., 1964; Şevçenkovskiy slovnik, t. 1—2, Kiyev, 1976—77; Vospominaniya o T. Şevçenko, Kiyev, 1982.

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ШЕВЧЕНКО Тарас Григорьевич [1814.25.11(9.3), ҳоз. Черкасск вилояти Звенигород тумани — 1861. 26.2(10.3), Петербург] — украин шоири ва рассоми. 14 ёшидан помешчик П.В. Энгельгардтнинг дастлаб Вильшан қишлоғи, сўнг Вильно, 1831 йилдан Петербург шаҳарларидаги уйида рассом чифатида тарбияланган. Ш. 1836 й. рассом И.С.Сошенко ва у орқали К.П.Брюллов, В.И.Григоревич, В.А.Жуковский сингари таниқли рус рассом ва адабиётчилари билан танишган. 1838 йил Брюлловнинг кимошди савдосида топган пули эвазига крепостнойликдан озод этилган. Шу йил Бадиий академияга қабул қилинган Ш. тасвирий санъат сирларини эгаллаш билан бирга илгор ва курашчан дунёқарашли ижодкор сифатида шаклланган.

    Ш.нинг илк балладаси 1838 йилда эълон қилинган. Унинг 1840 йил Петербургда нашр этилган «Қўбузчи» шеърий тўплами украин адабиёти тарихида янги даврнинг бошланганидан дарак беради. Ш.нинг романтик руҳ билан йўғрилган илк ижодида баллада, қўшиқ ва «ўйлар» устуворлик қилади. «Катерина» (1838) сингари дастлабки шеър ва достонларида крепостной воқеликка бўлган норозилик кайфияти яққол ифодаланган. Ш. ижодининг шоҳ намуналаридан бири — «Гайдамаклар» (1841) достонида украин халкининг 1768 йилда поляк феодаллари зулмига қарши кўтарган қўзғолони тасвир этилган. Ш. 1842—43 йилларда рус тилида «Никита Гайдай» драмаси, «Кўр қиз» ва «Истеъдодсиз» достонларини, рус ва украин тилларида эса «Назар Стодоля» (1843) драмасини ёзган.

    Ш. 1843 йил майида Украинага келиб, украин халқи ҳаёти билан яқиндан танишган. У шу сафар чоғида кўплаб расмлар яратиб, уларни «Украина манзаралари» (1844) альбомида эълон қилган. 1844 йил фев.да Петербургга қайтган Ш. Бадиий академияни «эркин санъаткор» унвони билан тугатиб, 1845 йилда яна Украинага келган. У Киев археологик комиссиясининг рассоми сифатида Украинанинг бир қанча вилоятларига саёҳат қилган. Ш.нинг 1843—45 йилларда яратган «Туш», «Кавказ», «Даҳрий», «Укки», «Чўри» сингари достонлардан иборат «Уч йил» тўплами украин шеъриятининг янги жанрлар билан бойиши, унга сиёсий мавзуларнинг кириб келишига замин ҳозирлади.

    Ш. 1847 йил апр.да «Уч йил» тўпламига кирган шеърлари учун қамоққа олиниб, Орск қалъасидаги Оренбург алоҳида корпусига солдат сифатида юборилган. 1848 йил капитанлейтенант А.И. Бутаков Ш.ни Орол денгизини текшириш экспедициясига рассом сифатида таклиф этган. Ш. мазкур сафар пайтида 350 дан зиёд акварель портрет ва манзаралар яратган. Аммо

    1850 йил апр.да Ш. яна қамоққа олиниб, Каспий денгизи бўйидаги Манғишлоқ я.о.га жўнатилган. Ш. қаттиқ назорат остида бўлишига қарамай, 1851 йил геологик экспедиция таркибига рассом сифатида жалб этилган. Ш. Новопетровскда қалъа комендантининг ижозати билан рус тилида «Созанда», «Эгизаклар» (1855), «Бахтсиз» (1856), «Нашъали сайр» (1858) сингари қиссалар ёзган. Аммо муаллиф бу асарларини ҳаётлик пайтида эълон қилолмаган. Николай I вафотидан кейин Ш. озод этилган ва 1858 йил мартида Ш.га Петербургда яшаши учун ижозат берилган.

    Россия шу йилларда крепостнойлик ҳуқуқини бекор қилишга тайёрланаётган ва инқилобий уйғонишлар даврига кира бошлаган эди. Крепостнойлик тузумини ислоҳ этиш бўйича олиб борилаётган ишларни кўрган Ш. халқни ҳурриятни инқилобий йўл билан қўлга киритишга чақирувчи асарлар ёзган.

    Ш. янги украин адабиётига халқнинг тарихий тақдири ва келажаги билан боғлиқ ғоя ва образларни олиб кирган, ундаги реалистик йўналишга янги ҳаёт бағишлаган. Айни пайтда украин тилининг миллий адабий тил сифатида шаклланиши ва камол топишида Ш. ижоди катта роль ўйнаган.

    Ш.нинг айрим асарлари ўзбек тилида нашр этилган. Тошкент шаҳрида унга ҳайкал ўрнатилган, номига кўча қўйилган.

    Ас: Танланган асарлар, 1—2ж., Т., 1959— 60; Катерина, Т., 1964; Сочинения, т. 1—4, М., 1977.

    Ад.: Белецкий А. И., Дейч А. И., Тарас Шевченко. Критикобиографический очерк, М., 1964; Шевченковский словник, т. 1—2, Киев, 1976—77; Воспоминания о Т. Шевченко, Киев, 1982.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.