Tarbiya

Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 114–115-b. — ziyouz.com

Tarbiya — şaxsda muayyan jismoniy, ruhiy, axloqiy, ma'naviy sifatlarni şakllantirişga karatilgan amaliy pedagogik jarayon; insonning jamiyatda yaşaşi uçun zarur bölgan xususiyatlarga ega bölişini ta'minlaş yölida köriladigan çortadbirlar yigindisi. T. insonning insonligini ta'minlaydigan eng qad. va abadiy qadriyatdir. T.siz alohida odam ham, kişilik jamiyati ham mavjud böla olmaydi. Çunki odam va jamiyatning mavjudligini ta'minlaydigan qadriyatlar T. tufayligina bir avloddan boşqasiga ötadi.

Pedagogik adabiyotlarda «T.» atamasi keng va tor ma'nolarda işlatiladi. Keng ma'noda T. inson şaxsini şakllantirişga, uning jamiyat işlab çiqariş.i va ijtimoiy, madaniy, ma'rifiy hayotida faol iştirokini ta'minlaşga karatilgan barça ta'sirlar, tadbirlar, harakatlar, intilişlar yigindisini anglatadi. Bunday tuşunişda T. faqat oila, maktab, bolalar va yoşlar taşkilotlarida olib boriladigan tarbiyaviy işlarni emas, balki butun ijtimoiy tuzum, uning yetakçi goyalari, adabiyot, san'at, kino, radio, televideniye va b.ni ham öz içiga oladi. Şuningdek, keng ma'nodagi T. tuşunçasi içiga ta'lim va ma'lumot oliş ham kiradi.

Tor ma'noda T. şaxsning jismoniy rivoji, dunyoqaraşi, ma'naviyaxloqiy qiyofasi, estetik didi östirilişiga yönaltirilgan pedagogik faoliyatni anglatadi. Buni oila va tarbiyaviy muassasalar hamda jamoat taşkilotlari amalga oşiradi. Ta'lim va ma'lumot oliş tor ma'nodagi T. içiga kirmaydi. Lekin har qanday T. ta'lim bilan çambarças boğliq holdagina mavjud böladi. Çunki ta'lim va ma'lumot oliş jarayonida şaxsning fakat bilimi köpayibgina qolmay, balki axloqiyma'naviy sifatlari qaror topişi ham tezlaşadi.

T. har qanday jamiyat va har qanday mamlakat hayotida hal qiluvçi ahamiyat kasb etadi. Yoş avlodning, umuman, jamiyat a'zolarining T.si bilan yetarliça şuğullanmagan mamlakat turğunlik va inqirozga mahkumdir. Negaki, ösişi va rivojlanişi uçun har qanday jamiyatda ham moddiy va ma'naviy boyliklar işlab çiqariş. töxtovsiz ravişda yuksalib borişi lozim. Buning uçun yoş avlod moddiy va ma'naviy boyliklar yetiştirişni ajdodlari darajasida, ulardan ham yaxşiroq işlab çiqara bilişlari kerak. Yoş avlodda ana şunday moddiy va ma'naviy qobiliyatlarni şakllantira biliş uçun esa, jamiyat uzluksiz ravişda samarali faoliyat körsatadigan tarbiyaviy intlar tizimiga ega bölişi lozim.

T. jamiyat taraqqiyotining turli davrlarida turliça izoxdab kelingan. Şöro zamonida hukmron kommunistik mafkura T.ga sinfiy va partiyaviy hodisa sifatida yondaşişni talab etgan. Şuning uçun ham sinfiy jamiyatda T. faqat sinfiy xususiyatga ega böladi va turli sinflarning T.si bir-biriga qaramaqarşi turadi degan qaraş qaror topgan. Holbuki, dunyo ilmi, ayniqsa, Şarq tarbiyaşunosligi va özbek xalq ped.si tajribasi T.ning sinfiy körinişga ega emasligini isbot etdi. Şuningdek, kommunistik mafkura tazyiki tufayli T.da ijtimoiy muassasalarning örniga ortiqça baho berildi, bu jarayonda irsiy va biologik xususiyatlar deyarli xisobga olinmadi.

Şörolar ped.sida T. orkali xar kanday odamni istagan ijtimoiy kiyofaga soliş mumkin degan karaş hukmron bölganligi uçun ham uning şaxsni şakllantirişdagi örniga oşiqça baho berildi. Tarbiyalanuvçi şaxsining T.ga beriliş yoki berilmaslik xususiyatlarining hisobga olinmasligi tarbiyaviy tadbirlarga maxliyo bölişdek pedagogik xatolikka olib keldi. Buning natijasida T. maqsadsiz bölib qoldi, tarbiyalanuvçilarga alohida şaxs sifatida emas, istalgan ijtimoiy yönalişga solinişi mumkin bölgan qiyofasiz tuda, olomon tarzida qaraş karor topdi, Bu hol T.ning samarasizligiga olib keldi. Çunki T.ning asosiy obyekta bölmiş şaxs va uning öziga xoslik jihatlari unutilgan edi. Şöro pedagogik tizimidagi kamçiliklarning ildizi, asosan, mana şu yondaşuv tarziga borib takaladi.

Özbekiston mustaqillikka erişgaç, T. va unga boğliqjarayonlarga yangi hamda soğlom pedagogik tafakkurga tayangan holda yondaşuv qaror topa boşladi. Uni izohlaşda ğayriilmiy sinfiypartiyaviy yondaşuvdan voz keçildi. T.ning milliyligiga alohida e'tibor karatilmoqda. Buning uçun xalq ped.si boyliklari, özbek mutafakkirlarining pedagogik qaraşlari sinçkovlik bilan örganilayotir. Natijada, Özbekiston ped. fani va amaliyotida oila T.sining ham, ijtimoiy T.ning ham öziga xos örni borligi tan olina boşlandi. Şuningdek, T.da irsiy va biologik omillar ham hisobga olinadigan böldi. Ayni vaqtda, şaxsning şakllanişida T.ning örniga keragidan ortiq baho beriş ham barham topdi. Bu hol T.ga doyr hodisa va holatlarni töğri izohlaş, tarbiyaviy tadbirlar tizimini töğri tayin etiş imkonini berdi.

Qozoqboy Yöldoşev.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ТАРБИЯ — шахсда муайян жисмоний, руҳий, ахлоқий, маънавий сифатларни шакллантиришга каратилган амалий педагогик жараён; инсоннинг жамиятда яшаши учун зарур бўлган хусусиятларга эга бўлишини таъминлаш йўлида кўриладиган чортадбирлар йигиндиси. Т. инсоннинг инсонлигини таъминлайдиган энг қад. ва абадий қадриятдир. Т.сиз алоҳида одам ҳам, кишилик жамияти ҳам мавжуд бўла олмайди. Чунки одам ва жамиятнинг мавжудлигини таъминлайдиган қадриятлар Т. туфайлигина бир авлоддан бошқасига ўтади.

Педагогик адабиётларда «Т.» атамаси кенг ва тор маъноларда ишлатилади. Кенг маънода Т. инсон шахсини шакллантиришга, унинг жамият ишлаб чиқариш.и ва ижтимоий, маданий, маърифий ҳаётида фаол иштирокини таъминлашга каратилган барча таъсирлар, тадбирлар, ҳаракатлар, интилишлар йигиндисини англатади. Бундай тушунишда Т. фақат оила, мактаб, болалар ва ёшлар ташкилотларида олиб бориладиган тарбиявий ишларни эмас, балки бутун ижтимоий тузум, унинг етакчи гоялари, адабиёт, санъат, кино, радио, телевидение ва б.ни ҳам ўз ичига олади. Шунингдек, кенг маънодаги Т. тушунчаси ичига таълим ва маълумот олиш ҳам киради.

Тор маънода Т. шахснинг жисмоний ривожи, дунёқараши, маънавийахлоқий қиёфаси, эстетик диди ўстирилишига йўналтирилган педагогик фаолиятни англатади. Буни оила ва тарбиявий муассасалар ҳамда жамоат ташкилотлари амалга оширади. Таълим ва маълумот олиш тор маънодаги Т. ичига кирмайди. Лекин ҳар қандай Т. таълим билан чамбарчас боғлиқ ҳолдагина мавжуд бўлади. Чунки таълим ва маълумот олиш жараёнида шахснинг факат билими кўпайибгина қолмай, балки ахлоқиймаънавий сифатлари қарор топиши ҳам тезлашади.

Т. ҳар қандай жамият ва ҳар қандай мамлакат ҳаётида ҳал қилувчи аҳамият касб этади. Ёш авлоднинг, умуман, жамият аъзоларининг Т.си билан етарлича шуғулланмаган мамлакат турғунлик ва инқирозга маҳкумдир. Негаки, ўсиши ва ривожланиши учун ҳар қандай жамиятда ҳам моддий ва маънавий бойликлар ишлаб чиқариш. тўхтовсиз равишда юксалиб бориши лозим. Бунинг учун ёш авлод моддий ва маънавий бойликлар етиштиришни аждодлари даражасида, улардан ҳам яхшироқ ишлаб чиқара билишлари керак. Ёш авлодда ана шундай моддий ва маънавий қобилиятларни шакллантира билиш учун эса, жамият узлуксиз равишда самарали фаолият кўрсатадиган тарбиявий интлар тизимига эга бўлиши лозим.

Т. жамият тараққиётининг турли даврларида турлича изохдаб келинган. Шўро замонида ҳукмрон коммунистик мафкура Т.га синфий ва партиявий ҳодиса сифатида ёндашишни талаб этган. Шунинг учун ҳам синфий жамиятда Т. фақат синфий хусусиятга эга бўлади ва турли синфларнинг Т.си бир-бирига қарамақарши туради деган қараш қарор топган. Ҳолбуки, дунё илми, айниқса, Шарқ тарбияшунослиги ва ўзбек халқ пед.си тажрибаси Т.нинг синфий кўринишга эга эмаслигини исбот этди. Шунингдек, коммунистик мафкура тазйики туфайли Т.да ижтимоий муассасаларнинг ўрнига ортиқча баҳо берилди, бу жараёнда ирсий ва биологик хусусиятлар деярли хисобга олинмади.

Шўролар пед.сида Т. оркали хар кандай одамни истаган ижтимоий киёфага солиш мумкин деган караш ҳукмрон бўлганлиги учун ҳам унинг шахсни шакллантиришдаги ўрнига ошиқча баҳо берилди. Тарбияланувчи шахсининг Т.га берилиш ёки берилмаслик хусусиятларининг ҳисобга олинмаслиги тарбиявий тадбирларга махлиё бўлишдек педагогик хатоликка олиб келди. Бунинг натижасида Т. мақсадсиз бўлиб қолди, тарбияланувчиларга алоҳида шахс сифатида эмас, исталган ижтимоий йўналишга солиниши мумкин бўлган қиёфасиз туда, оломон тарзида қараш карор топди, Бу ҳол Т.нинг самарасизлигига олиб келди. Чунки Т.нинг асосий объекта бўлмиш шахс ва унинг ўзига хослик жиҳатлари унутилган эди. Шўро педагогик тизимидаги камчиликларнинг илдизи, асосан, мана шу ёндашув тарзига бориб такалади.

Ўзбекистон мустақилликка эришгач, Т. ва унга боғлиқжараёнларга янги ҳамда соғлом педагогик тафаккурга таянган ҳолда ёндашув қарор топа бошлади. Уни изоҳлашда ғайриилмий синфийпартиявий ёндашувдан воз кечилди. Т.нинг миллийлигига алоҳида эътибор каратилмоқда. Бунинг учун халқ пед.си бойликлари, ўзбек мутафаккирларининг педагогик қарашлари синчковлик билан ўрганилаётир. Натижада, Ўзбекистон пед. фани ва амалиётида оила Т.сининг ҳам, ижтимоий Т.нинг ҳам ўзига хос ўрни борлиги тан олина бошланди. Шунингдек, Т.да ирсий ва биологик омиллар ҳам ҳисобга олинадиган бўлди. Айни вақтда, шахснинг шаклланишида Т.нинг ўрнига керагидан ортиқ баҳо бериш ҳам барҳам топди. Бу ҳол Т.га дойр ҳодиса ва ҳолатларни тўғри изоҳлаш, тарбиявий тадбирлар тизимини тўғри тайин этиш имконини берди.

Қозоқбой Йўлдошев.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.