Tarix
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 120–128-b. — ziyouz.com
Tarix — 1) tabiat va jamiyatdagi har qanday rivojlaniş jarayoni. Şu ma'noda olamning yaratiliş T.i, Yer T.i, barça fanlar T.i va b. tuşuniladi; 2) insoniyat va uning mahsuli bölgan tamaddunlar rivoji, jamiyat va davlatlar ötmişi taraqqiyoti jarayonini örganuvçi fan.
T. fani — insoniyatning butun ötmişi davomida jamiyat hayotida sodir bölgan voqea-hodisalar, jarayonlarni (jamiyat rivojini) yaxlit bir tarzda örganadi. T. fani ijtimoiygumanitar fanlar (falsafa, sotsiologiya, iqtisod, psixologiya, san'atşunoslik va b.) tizimining tarkibiy qismi. T. fanining bu guruhdagi örni uning tadqiqot predmeti va usullari bilan belgilanadi. Turli ijtimoiy va gumanitar fanlar jamiyat hayotining alohida jihatlarini örgansa, T. fanining tadqiqot obyekti — aholi, jamiyat, mamlakat, davlat hayotining ötmişi va hoziri haqidagi faktlarni yiğiş, taxlil qiliş, töplangan bilimlarni ma'lum bir tizimga soliş va nazariy jihatdan umumlaştirişdir. T. fani ötmişda sodir bölgan jarayon va hodisalar orasidagi özaro boğliklik, ularning ildizi, T.ni harakatlantiruvçi sabablar, uning mantiği va ma'nosini köriş imkonini beradi. Ijtimoiy va gumanitar fanlar T. tadqiqotlari natijalarigatayanadi. Fanlararo yondoşuv jamiyat haqidagi yaxlit tasavvurni şakllantirib, ötmişni va hozirni anglaş orqali jamiyat rivoji istiqbolini köra bilişdek muhim vazifani xal qiladi.
T. fanida, boşqa fanlarda bölganidek, muqarrar ixtisoslaşuv amalga oşmoqda. Hoz. zamon T. fani alohida bölimlar va sohalardan taşkil topgan bilimlar majmuidir. Ixtisoslaşiş darajasiga köra, ularni bir neça guruhga ajratiş mumkin. Birinçi gurux,ni jamiyatning (jahon T.i) butun va alohida tomonlarini örganuvçi bölim va sohalar taşkil qiladi. Insoniyat T.ining ayrim hodisalari alohida örganiladi. Jahon T.i ibtidoiy jamiyat T.i, örta asrlar T.i, yangi va eng yangi T.ga bölinadi. Hududiygeografik tamoyilga köra, tarixan bir-biri bilan boğliq yirik rnlar (Yevropa va dunyoning boşqa qismlari, Qad. Şarq, Örta Osiyoning ba'zi regionlari) va alohida mamlakatlar hamda xalklarga ajratiladi. Kompleks muammolarni tadqiq qiliş bir guruh mamlakat va xalqlar T.ida röy bergan bosqiçiy davrlarni va hodisalarni (Uyğoniş davri, Reformatsiya T.i va b.) örganiş zaruratidan kelib çiqadi. Jahon T.iga global yondaşuv bilan bir qatorda mikro tarix (şahar va qişloklar, alohida şaxslar, kundalik maişiy turmuş) ham örganiladi. T.ning alohida tomonlarini örganiş T. fanining alohida sohalarini ajratişni taqozo qildi (mas., harbiy T., siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, din, fan, xotinqizlar T.i va tender tadqiqotlari, san'at, intellektual, madaniyat, diplomatiya T.i va b.).
Ikkinçi guruhni yordamçi va maxsus T. fanlari taşkil qiladi. Ularni alohida T. fanlariga ajratilişi va rivojlanişi T. fanining xususiy tadqiqot usullarini işlab çiqiş zaruratidan kelib çiqadi. Antropologiya, arxeologiya, etnografiya mustaqil öringa ega. Yordamçi T. fanlariga — manbaşunoslik, arxeografiya, paleografiya, geraldika, numizmatika kiradi. Maxsus guruh — boşqa fanlar ehtiyojidan kelib çiqadi (mas., tabiiy fanlar T.i, texnika T.i, davlat va huquq T.i). T. fanining tarixini tarixşunoslik fani örganadi.
Özbekistonda T. fani. T. fani asrlar davomida qölyozma asarlarda ifodalangan maişiy hayot, voqea-hodisalar, tarixiy personajlar va şaxslar haqida hikoya qilişdek oddiy bayonçilikdan, muayyantarixiy kontekstda tarixiy hayot yölining şakllanişi, bosqiçlari va umumiy qonuniyatlarini aniqlaş, umumlaştiriş, tahlil qiliş va nazariy xulosalar çiqariş kabi murakkab ilmiy yölni bosib ötdi.
Özbekistonning eng qadimgi T.i haqida moddiy madaniyat yodgorliyutri va arxeologik topilmalar ma'lumot beradi. Mil. av. 1mingyillikkaoidyozma manbalar, zarduştiylarning muqadsas Avesto kitobida, axomaniylar davri kitobalarida (Bihistun, Naqşi Rustam va b.) Turon va Movarounnahrning tabiati, xalklari haqida ma'lumotlar keltirilgan. Özbekistonning qadimgi T. i haqida Gerodot, Ksenofont, Ktesiy, Polibiy, Diodor, Strabon, Kursiy Ruf, şuningdek, xitoy, arman, arab mualliflari yaratgan yozma manbalarda ma'lumotlarni uçratiş mumkin. Asrlar davomida Özbekiston siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy, ma'naviy xayoti T.i haqidagi ma'lumotlar saroy yilnomaçilari, tarixçilar, xonlar, podşohlar tomonidan yozilgan qölyozma manbalar şaklida jamlana bordi. Örta asrlar tarixnavisligida sulolaviy T.ga bağişlangan Bayhaqiyning «Tarixi Bayhaqiy», Nasaviynnng «Siyrat asSulton Jalol ad-Din Mankburni», Nizomiddinning «Zafarnoma», Şarafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma», Fazlulloh ibn Ruzbexonning «Mehmonnomai Buxoro», Hofiz Taniş alBuxoriyning «Abdullanoma», Muhammad Yusuf munşiyning «Tarixi Muqimxoniy», Muhammad Amin Buxoriynmng «Ubaydullanoma» kabi asarlari yaratildi.
Ya'kubiyning «Kitob albuldon» («Mamlakatlar xaqida kitob»), Tabariyning «Tarixi Tabariy», Beruniyning «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar»; ma'lum bir xudud tarixiga oid — mintaqaviy uslubdagi Narşaxiynpng «Tarixi Buxoro», Nasafiynşş «Kitob alqand fi tarixi Samarqand» («Samarkand tarixi haqida qanddek kitob») kabi nodir qölyozma manbalarda Örta Osiyo mamlakatlarining geografik holati, yirik şaharlari va aholisi, ularning turmuş tarzi va maşğulotlari, karvon yöllari, uruşlar, ğalayonlar, ijtimoiyiqtisodiy, siyosiy hayotiga doyr turli ma'lumotlar bayon etilgan.
Örta asrlar tarixşunosligida Amir Temur va temuriylar davri T.i, ayniqsa, mufassal yoritilgan. Uşa davrda yaratilgan «Temur tuzuklari», Nizomiddin Şomiyning «Zafarnoma», Şarafuddin Ali Yazdiyning «Zafarnoma»; Abdurazzoq Samarqandiyning «Matla' us sa'dayn va majma' ulbahrayn» («Ikki saodatli yulduzning çiqişi va ikki dengizning qöşiliş örni»); Mirxondnnng «Ravzat ussafo» asarlarida Amir Temur va temuriylar saltanatining taşkil topişi, içki va taşki siyosati, mamlakatning ijtimoiyiktisodiy va madaniy hayotiga oid muhim ma'lumotlar keltirilgan.
Örta asrlarda davlat işlari, boşqaruv tizimi haqida ma'lumot beruvçi Forobiynmng «Fozil odamlar şahri», Yusuf Xos Hojibning «Qutadğu bilig», Nizomulmulkniit «Siyosatnoma», Xondamiriing «Dastur alvuzaro», Muhammad Boqirxonning «Muvazayi Jahongiriy» asarlari yaratildi.
Örta Osiyoda 3 ta mustaqil — Buxoro, Xiva va Qöqon xonliklari vujudga kelişi bilan, 17—19-a.larda ularning T.iga bağişlab alohidaalohida asarlar yaratildi. Uziga xos uslub va an'analarga ega bölgan tarixnavislik maktablari şakllandi. Buxoro va Xiva xonliklari T. i Abulğozş Bahodirxonning «Şajarayi turk» va «Şajarayi tarokima», Muhammad Amin Buxoriy, Muxammad Şarif, Mirzo Şams Buxoriy, Munis, Ogaxiy, Bayoniy asarlarida keng yoritilgan.
Muhammad Solih Toşkandiy, Muxammad Hakim, Avaz Muhammad, Niyoz Muhammad, Mulla Olim Maxdumhoji asarlarida Köqon xonligi T. i bayon etildi. Rossiya tomonidan Örta Osiyo yerlarining bosib olinişi arafasidagi voqealar, janglar tafsilotlari, Rossiyaning mustamlakaçilik siyosati, 19-a.ning 2yarmi — 20-a. boşlarida Ahmad Doniş, Mirzo Abdulazim Somiy Böstoniy, Mirzo Salimbeklarning Buxoro T.iga oid asarlarida keltiriladi. Uşbu asarlarda örta asr tarixnavisligi an'analariga köra, siyosiy, ijtimoiy, iqtisodiy, ma'naviy hayot, taşqi aloqalarga oid ma'lumotlar garçi muayyan bir tartibda berilmagan bölsada, jamiyat hayotining turli yönalişlari böyiça qimmatli ma'lumotlarni köramiz.
Bu qölyozma tarixiy asarlar öz davrining ilğor fikrli kişilari tomonidan yozilgan bölsada, öşa davrdagi hukmdorlar ra'yidan ötolmasdan, ularning manfaatlariga moye qilib yozilganligini, öz davri va muhiti, zamonasi tartiblari, taraqqiyot darajasi tafakkurining xos körinişlari ta'sirini namoyon qiladi.
19-a.ning 2yarmidan boşlab Rossiyaning Örta Osiyoni bosib olişga qaratilgan siyosati tufayli Rossiya hukumatining maxsus topşiriğini bajariş uçun ölkaga kelgan rus harbiy mutaxassislari, diplomatlari, sayyohlari, savdogarlari öz memuarlari, sayohati xotiralari va hisobotlarida uşbu mamlakat va uning xalkdari T.i, ijtimoiyiqtisodiy va siyosiy ahvoli, moddiy boyliklariga oid ma'lumotlarni töplab, yozib qoldirdilar (mas., N. Muravyevning «Puteşestviye v Turkmeniyu i Xivu v 1819 i 1820 gg.», 1822; G. Meyendorfning «Puteşestviye iz Orenburga v Buxaru v 1820 godu», 1826; N. Xanikovning «Opisaniye Buxarskogo xanstva», 1843; N. I. Veselovskiyning «Oçerki istorikogeografiçeskix svedeniy o Xivinskom xanstve s drevneyşix vremyon do nastoyahego», 1877; M. Terentyevning 3 jildli «Istoriya zavoyevaniya Sredney Azii», 1906; D. Logofetning «Buxarskoye xanstvo pod russkim protektoratom», 1911; va b.).
Örta Osiyo Rossiya mustamlakasiga aylantirilişi bilan mustamlakaçilik tuzumi tartibotlari T. sohasidagi i.t. lar kölami va mavzusiga öz ta'sirini körsatdi. Rus tarixçilarining yuqorida zikr etilgan Örta Osiyo, jumladan, Özbekiston tarixiga oid asarlarining aksariyati özining bir yoqlamaligi, metropoliya manfaatlariga xizmat qilişga möljallanganligi bilan ajralib turadi. Çor ma'muriyati i.t. işlari uning manfaatlariga xizmat qilişini nazarda tutib, ma'lum miqdorda mablağ ajratdi. Ayni paytda ilğor rus olimlari, şarqşunostarixçilarning fan manfaatlari uçun Örta Osiyo tarixi tadqiqotlarini amalga oşiriş tendensiyasini ham kuzatiş mumkin. 1895 y.da Toşkentda Turkiston arxeologiya havaskorlari tögaragi taşkil etildi, u Oktyabr töntarişigaça faoliyat körsatdi, tarix, arxeologiya, numizmatika, etn. masalalarini örganişga salmoqli hissa qöşdi. Mahalliy millat vakillaridan şarqşunos havaskorlar, şarq qölyozmalarini töplovçilar, qad. yodgorliklarni örganuvçilar yetişib çikdi: Abu Said Mahzum, Mirzo Abdurahmon, Akrom polvon Asqarov va b. Toşkent davlat kutubxonasining taşkil etilişi (1870), ölkaşunoslar va olimlar faoliyatida muhim turtki böldi. Uşbu kutubxona fondidan bibliograf V.I.Mejov tomonidan tuzilgan Örta Osiyo va Turkiston T.iga oid maqolalar, asarlar, gaz. va jurnali materiallari töplangan «Turkiston töplami» (594 jilddan iborat) muhim joy oldi. Özbekistonni tarixiymadaniy jihatdan örganişga Peterburg untining şarq fakulteti ma'lum hissa qöşdi. Bu davrga kelib mahalliy tadqiqotçilar guruhi şakllandi. V. L. Vyatkin Samarqand yodgorliklarini örganiş jarayonida Uluğbek rasadxonasini oçdi. V. V. Bartold qad. qölyozmalar ma'lumotlaridan foydalanib, Örta Osiyo va Özbekiston tarixi haqida asarlar yaratdi («Turkestan v epoxu mongolskogo naşestviya», 1898—1900; «Svedeniya ob Aralskom more i nizovyax Amudari s drevneyşix vremyon do XVII veka», 1902; «K istorii oroşeniya Turkestana» va b.).
20-a.ning boşida milliy davriy matbuot «Sadoi Fartna», «Sadoi Turkiston», «Oyna», «Najot», «Hurriyat» sahifalarida Özbekiston T.i muammolariga oid ilk makrlalar e'lon qilina boşladi. Bu maqolalar mualliflari jadidçilik harakati namoyandalari bölib, ular mamlakat rivoji, millatning taraqqiysi, özlikni anglaşda T. fanining roliga alohida e'tibor qaratdilar. Xususan, Mahmudxöja Behbudiy faoliyatida T. muammolarini örganiş muhim ahamiyat kasb etdi. Behbudiy komil inson bölib yetişişda va jamiyatni boşqarişda T. fanining örni beqiyosligini ta'kidlaydi. U «Tarix va juğrofiya», «Turkiston tarixi», «Sart sözi majhuldir» kabi asarlarida faqatgina Vatan T.ini emas, Yevropa va jahon mamlakatlari T.ini biliş zarurligi haqida söz yuritadi. Uning «Moziy istiqbolning tarozisidir», degan xitobi T. tajribasida özining hakligini isbotladi. Behbudiyning tarixiyilmiy qaraşlari Özbekiston T.ini va uni yaratiş yölida öziga xos ilmiy dasturdir.
Oktyabr töntarişi amalga oşişi bilan, Sovet tuzumining mohiyatidan kelib çiqqan holda, unga xos bölgan i.t.ning taşkil etişning şakl va usullarini, maqsad va vazifalarini, metodologiyasini işlab çiqiş ilgari suriddi. Kommunistik partiya mafkurasi asosiy e'tiborni partiya T.i yönalişiga qaratdi, tarixiy izlaniş maktablari yöq qilib taşlandi, T. fanini jadallik bilan siyosatlaştiriş va ğoyalaştiriş jarayoni yuz berdi, uslubiyatda «sinfiylik» «bir xillik» tamoyili yuzaga kelib «tarixni sinfning özi yaratadi» degan qoida qaror topdi.
Totalitar tuzum ziddiyatlariga qaramasdan, şunday murakkab şaroitda oliy ta'lim tizimida T. ta'limotining vujudga kelişi bilan mutaxassis tarixçi kadrlar tayyorlana boşlandi. T. fanining taşkiliy asoslari mustahkamlandi. Örta Osiyo davlat unti, Samarqanddagi oliy ped. intida kölyozma kitoblar, vaqfnomalar va vasiqalar yiğilib, ilmiy talqin qilindi.
T. fani rivojiga Abdurauf Fitrat salmokli hissa quşdi. Özbekistonda agrar suğoriş T.iga oid bir qança vaqf hujjatlarini naşr k,ildi(mas, Tri dokumenta po agrarnomu voprosu v Sredney Azii, L., 1933; Kaziyskiye dokumentö XVI veka, T., 1937).
Özbekistonda T. fanining rivojida prof. Bulat Soliyevning örni alohida. Bulat Soliyev milliy T. böyiça umumlaşgan asar yaratişga uringan ilk tadqiqotçi edi. U qad., örta asr, zamonaviy tarixçilarning turli xil va köplab asarlarini, şarq qölyozmalari ma'lumotlarini jamlab, ulardan tanqidiy foydalanib, «Özbekiston tarixi. XV— XIX ayerning birinçi yarmi», «Buxoro manğitlar sulolasi davrida» (1926), «Örta Osiyo tarixi», «Örta Osiyoda savdo kapitali» kitoblarini yezdi. Afsuski, uning asarlarining aksariyati NKVD tomonidan yoqib yuborilgan, uning özi ham Özbekiston ilğor milliy ziyolilarining katta qismi qatorida stalinça qatağon siyosati qurboni böldi. Bu siyosat T. fanining rivojlanişiga, albatta, salbiy ta'sir körsatdi. Köpgina tarixçilar qatağon qilinganligiga qaramay, 40—60y.lar T. fanida ma'lum yutuklar yuzaga keldi.
1943 y.da SSSR FAning Özbekiston filiali Til, adabiyot va tarix inti negizida Tarix institutining taşkil etilişi T. fani rivojida muayyan bosqiç böldi, tadqiqotlarni ma'lum ilmiy yönalişlar va reja asosida amalga oşiriş yölga köyildi. Mutaxassis ilmiy kadrlar tayyorlaş muhim ahamiyatga ega böldi. Keyinçalik Tarix va arxeologiya inti tarixiy tadqiqotlar böyiça ilmiy markazga aylandi. Bu intning taşkil topişi, Özbekiston arxeologiyasi va T. fani rivojida 1özbek mutaxassisarxeologi Ya. Ğulomovnint örni alohidadir. Ya. Ğulomov eng qad. davrlardan Özbekistonda suğorma deqqonçilik madaniyatining şakllanişi va rivojlanişida irrigatsiyaning ahamiyati; ilk şaharlarning vujudga kelişi va şaharsozlik madaniyatining taraqqiyoti T.i, örta asrlarda Özbekistonning ijtimoiyiqtisodiy taraqqiyoti muammolari, qöşni mamlakatlar bilan aloqalari T.ini tadqiq qildi (mas., «Xorazmning suğoriş tarixi qadimgi zamonlardan hozirgaça», T., 1957, 1959). Ya. Ğulomov köpgina ilmiy naşrlarga mas'ul muharrirlik xam qildi, u şogirdlar tayyorlab, öz ilmiy maktabini yaratdi.
Tarix inti taşkil etilgan dastlabki yillardanoq Özbekiston T.ini yaxlit bir tarzda mujassamlaştirgan köp jildlik kitob yaratiş işlari boşlangan edi. Bu iş 1947 y. yakunlanib, 2 jildli «Özbekiston xalklari tarixi» kitobi naşr etildi.
20-a.ning 50—80y.larida Özbekistonning örta asrlardagi siyosiy hayoti, ijtimoiyiqtisodiy munosabatlar, yer va undan foydalaniş, agrar munosabatlar, sun'iy suğoriş tizimi T.i haqida qölyozma asarlar, hujjatli manbalar, arxeologik va etn. ma'lumotlar asosida yozilgan monografik tadqiqotlar vujudga keldi. T. fanining bu yönalişini örganişga A.A.Semyonov, Ya. Ğulomov, S. Azimjonova, A. Asqarov, M. Abduraimov, R. G. Mukminova, O. Çexoviç, A. Muhammadjonovlar salmoqli hissa qöşdilar.
Bu davrda Rossiyaning Örta Osiyodagi mustamlakaçiligi T.ini örganişda Sovet mafkurasi rasmiy andozalaridan çetga çiqişga yöl berilmadi, T. fani nihoyatda siyosiylaştirilib, ilmiytarixiy tafakkur hukmron mafkura nazorati ostida bölganligi tufayli juda köp masalalarning asl mohiyatini körsatib beriş imkoni bölmadi, natijada T.ni soxtalaştiriş kuçayib ketdi. 1958 y.da bölib ötgan «Örta Osiyoni Rossiyaga qöşib olişning progressiv ahamiyati». mavzusidagi birlaşgan ilmiy sessiyada Örta Osiyoning Rossiya imperiyasiga «ixtiyoriy qöşiliş»i haqidagi uydirma fanga zörlik bilan kiritildi. Bu mavzu tarixi bilan şuğullangan tadqiqotçilarning muammoni xolisona, haqqoniy yoritiş imkoniyatlari çeklab qöyildi. Biroq bunday çeklaşlarga qaramay, Rossiya imperiyasi mustamlakaçiligi davridagi ijtimoiyiqtisodiy hayot, boşqaruv tizimi, mustamlakaçilik zulmi hamda unga qarşi qaratilgan milliy ozodlik harakatlari kabi masalalarga doir köpgina arxiv materiallari örganildi va ilmiy iste'molga kiritildi.
T. fanida Sovet davri tarixini örganiş ham hukmron mafkura manfaatlariga moslaştirilganligi sababli, Özbekistonda 1917 y.da Sovet hokimiyatining örnatilişi, uning ölkadagi siyosati, mahalliy aholining Sovet hokimiyatiga munosabati va unga qarşi kuraşlari, bolşeviklarning amalga oşirgan ijtimoiyiqtisodiy tadbirlari va ularning oqibatlari, madaniyat sohasidagi siyosat, kolxozlaştiriş tarixi kabi masalalarning mohiyati haqqrniy yoritilmadi. «Partiyaning rahbarlik va yaratuvçilik roli»ni körsatiş T. fanining eng muhim vazifasi deb belgilandi. Bunday yondaşuv asosida yaratilgan tadqiqotlar Sovet hokimiyati siyosatini uluğlaş maqsadlariga xizmat qildi. Sovet mafkurasining tazyiqiga, davr ziddiyatlariga qaramay, tarixçilar tomonidan juda köplab arxiv manbalarining ilmiy talqinini mujassamlaştirgan, jumladan, 4 jildli «Özbekiston tarixi» (1967—70 y.lar), 1 jildli «Özbekiston tarixi» monografiyalari; Toşkent, Samarkand, Qöqon, Andijon, Xiva va Buxoro ş.larining eng qad. davrlaridan to 20-a. örtalarigaça bölgan tarixiga bagişlangan ilk fundamental asarlar tayyorlandi. Ular Özbekistonning qad. şaharlari tarixini umumlaştirilgan tarzda aks ettirgan tadqiqotlar sifatida qimmatlvdir.
80y.larning oxiridagi oşkoralik jarayoni T. fani sohasida taqiklangan, notöğri talqin qilingan muammolar atrofida munozara, yangi fikrlarni ilgari suriş va tadqiqot olib boriş imkoniyatini vujudga keltirdi. T. fanining eng dolzarb muammolari, ularni tadqiq qiliş usuli va yondaşuvlarini aniklab berişga qaratilgan ilmiy anjumanlar taşkil qilindi. Bu davrga kelib Vatan tarixi ning köplab yetilgan masalalariga yangiça baho berildi: ilgari «bosmaçilik» deb atalgan milliy ozoddik harakatlari, Örta Osiyoning Rossiyaga «qöşib olingan»ligi töğrisida qizğin bahsmunozaralar bölib ötdi; Özbekistondagi jamoalaştiriş va sanoatlaştiriş tarixi qaytadan körib çiqila boşladi.
Özbekiston Respublikasi davlat mustaqilligiga erişgaç, T. fani sovet mafkurasi va uning goyaviy qoliplaridan ozod böldi. Jamiyat hayotida amalga oşayotgan muhim ijtimoiy jarayonlar T. fani oldiga özbek xalqining haqqoniy tarixini yaratiş, taraqqiyotning turli bosqiçlarida jahon hamjamiyatida uning örni va rolini aniqlaş, tarixiy bilimlarni ommalaştiriş va targib qiliş orqali millatning ma'naviyaxloqiy qadriyatlari, madaniyati, qad. an'analariga qaytiş vazifalarini qöydi.
90y.larning örtalariga qadar T. böyiça yangi nazariy yendaşuvlar asosida bir qator maktab darsliklari tayyorlandi, 7 jildga möljallangan Özbekiston tarixining 3jildi, K.Şoniyozov, R. Aminova kabi tadqikrtçilarning monografiyalari e'lon qilindi.
Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi 1996 y.da Özbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilişi akademiyasi huzurida «Özbekistonning yangi tarixi» markazini taşkil etiş haqida qaror qabul qildi. Mazkur markazda mamlakatimizning yetakçi olimlari iştirokida 3 jildli «Özbekiston tarixi» (Turkistonning Rossiya tomonidan istilo qilinişidan qoz. davrgaça) tayyorlandi.
Özbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining «Özbekiston FA Tarix instituta faoliyatini takomillaştiriş» haqidagi 1998 y. iyul qarori T. fanining vazifalarini strategik jihatdan özgartirdi. Tarix inti respublikada T. tadqiqotlarini muvofiklaştiruvçi çinakam markaz maqomiga kötarildi. Intda öz atrofiga mamlakat tarixçilarini birlaştirib, ularning sa'yharakatlari bilan mustaqil davlat ehtiyojlariga moye yangi yönalişlar zaruriyatidan kelib çiqqan Özbekiston tarixiga oid tadqiqotlarni ma'lum bir tizimga soluvçi «Özbek xalqi va uning davlatçiligi tarixi» konsepsiyasi işlab çiqildi. Mamlakatda T. fani sohasidagi i.t. lar uşbu konsepsiya doirasida amalga oşirilmoqda. Bu borada I. Karimovning tarixçi olimlar va jurnalistlar bilan uçraşuvida bayon etgan «Tarixiy xotirasiz kelajak yöq» asari muğim rol öynadi. Unda prezidentimiz: «...tarixçilarimiz millatga uning haqqoniy tarixini körsatib, isbotlab berişlari kerak. Zotan, tarix — xalq ma'naviyatining asosidir; ... biz haqqoniy tariximizni tiklaşimiz, xalqimizni, millatimizni ana şu tarix bilan qurollantirişimiz zarur», deb ta'kidlab, tarixçi.par oldiga anik, vazifalarni qöydi.
Sovet davrida örganiş taqiqlangan, notöğri talqin etilgan mavzular ilmiy xolislik asosida — milliy mustaqillik nuqtai nazaridan qaytadan örganildi. Yangi Ş1miy yönalişlar tadqiq qilindi.
Özbek xalqining etnogenezi va etnik tarixini örganiş bugungi kunda T. fanining eng muhim muammosidir. Özbek xalqi şakllanişining asosiy bosqiçlari, ularning etnogenetik jarayonlarda qatnaşuv darajasi, mintaqaning qadim avtoxton axoliyey bilan tarixiy vorisiyligi va genetik aloqalarini örganişda K. Şoniyozovning «Özbek xalqining şakllaniş jarayoni» (T., 2001) monografiyasi ilk qadam böldi.
Özbek xalqi va uning davlatçiligi tarixiga bağişlangan «Özbekiston davlatçiligi tarixi oçerklari»(T., 2001) kitobi (özbek va rus tillarida) yangi ilmiy yönalişdagi işlarning natijasi böldi.
Ma'lumki, sovet davrida Respublikada davlatçilik terminini işlatiş ham mumkin emas edi. Mustaqillikdan keyin Özbekiston davlatçiligi tarixining eng kadimdan to hozirgaça bölgan manzarasini aks ettirgan asarlar vujudga keldi (mas., Şoniyozov K., «Qarluq davlati va qarluqlar. Özbek davlatçiligi tarixidan», T., 1999; Azamat Ziyo, «Özbek davlatçiligi tarixi», T, 2000; A'zamxöjayev S, «Turkiston muxtoriyati. Milliydemokratik davlatçilik qurilişi tajribasi», T., 2000).
Qad. yozma manbalar talqinini amalga oşiriş Özbekistonning eng qad. tarixini örganişda muhim ahamiyatga ega. Bu sohada jiddiy tadqiqotlar amalga oşirildi («Qadimgi yozma yodgorliklar», A. Qayumov, M. Ishoqov, A. Otaxöjayev va b., T., 2000; Avesto Yaşt kitobi, T., 2001).
Özbekistonning qad. davri moddiy madaniyati haqidagi asarlar yangi faktlar, dalilfarazlar va yangi xulosalarni takdim qildi. Örta asrlar tarixini örganişga doir işlar ötgan tarixşunoslik bosqiçlaridagi kamçiliklarni töldirmoqda (mas., Sulaymonov R., «Drevniy Naxşab», T., 2000; Naselenniye punktö Buxarskogo emirata (A. Muhammadjonov taxriri ostida), T., 1999; Anorboyev A., Islomov U., Matboboyev B., «Özbekiston tarixida qadimgi Farğona», T., 2001; Mukminova R., Filanoviç M., «Taşkent na perekryostke istorii. Oçerki drevney i srednevekovoy istorii goroda», T., 2001; Karimov E., «Yasaviya i xodjagannakşbandiya: istoriya deystvitelnaya i vimişlennaya», T., 2000; A'zamova G., «Sönggi örta asrlar Örta Osiyo şaharlarida hunarmandçilik va savdo», T., 2000).
Amir Temur va temuriylar davri tarixi faol, kompleks tadqiq qilingan muammolardan biri böldi. 1996 y.da Amir Temur yubileyining 660 yilligining nişonlanişi bu mavzuga doir tadqiqotlarning yanada kengayişida, Amir Temur şaxsi haqidagi tarixiy haqiqatni tiklaşda muhim voqea böldi. Respublika tarixçilari tomonidan mazkur mavzuga oid monografik, kollektiv tadqiqotlar, aloxdsa jihatlari tarixini örganişga bağişlangan maqolalar e'lon qilindi.
Rossiyaning Örta Osiyodagi mustamlakaçiligi va uning salbiy oqibatlari haqida maxfiy arxivlar, yangi tarixiy dalillar, tamomila yangiça yendaşuvlar asosida yozilgan asarlar va maqolalar vujudga keldi (H. Ziyoyev, «Turkistonda Rossiya tajovuzi va hukmronligiga qarşi kuraş». XVIII— XX asr boşlari, T., 1998).
20-a.dagi ma'rifatparvarlik xarakati — jadidçilik mohiyatini örganiş T. tadqiqotlarida yangi yönaliş böldi. Jadidçilikning siyosiy, ijtimoiyiqtisodiy zamini, jadidlarning ma'rifatparvarlik va islohotçilik ğoyalari, mustaqillik va taraqqiyot uçun kuraşlari tarixi, jadidlar tafakkuri, milliy davlatçilik ğoyalari yangi ilmiy dalillar asosida nazariy muşohada qilindi (Alimova D., Raşidova D., «Mahmudxöja Behbudiy va uning tarixiy tafakkuri», T.,i 1999 va b.).
Ölkada milliy ozodlik harakatlari, mustaqillik uçun kuraş tarixini yorituvçi jiddiy tadqiqotlar yaratildi. Mualliflar boy arxiv manbalarga tayanib, ölkadagi milliy ozodlik harakatining paydo bölişi, rivojlanişi va mağlubiyatga uçraşi sabablarini keng ilmiy tahlil qildilar. Mavzu tadqiqotlariga xorij tarixşunosligi ham jalb qilindi, ular taxliliga xolislik mezoni asosida yondaşildi. «Bosmaçilik» harakatining asl mohiyatini aniklaş, istiklolçilik harakati tarixini davrlaştirişga urindilar [mas., «Turkestan v naçale XX veka; k istorii istokov natsionalnoy nezavisimosti», T., 2000; Ziyoyeva D., «Turkiston milliy ozodlik harakati», T., 2000; Rajabov K,., «Buxoroga kizil armiya bosqini va unga karşi kuraş: tarix haqiqati (1920—24 y.lar)», T., 2002].
Sovet totalitar tuzumining asl mohiyati, siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari ilmiy xolislik bilan tadqiq etilmoqda. Okt. töntarişi tufayli zörlik bilan Sovet davlatining tuzilişi, Örta Osiyoda ötkazilgan milliyhududiy çegaralanişning nokrnuniyligi va uning salbiy oqibatlari, 30—50y.lardagi qatağonlar, majburiy jamoalaştiriş natijasida q. x.ning izdan çiqişi, 80y.lardagi yangi qatagonlar — «özbeklar işi» mavzulari yangi arxiv ma'lumotlari asosida örganiddi (mas., Alimova D., Golovanov A., «Özbekiston mustabid sovet tuzumi davrida: siyosiy va mafkuraviy tazyiq oqibatlari». T., 2000; «Tarix şohidligi va saboklari. Çorizm va sovet mustamlakaçiligi davrida Özbekiston milliy boyliklarining özlaştirilişi», T., 2001; Şamsutdinov R., Qişloq fojeasi. T., 2003 va b.). Özbekiston Respublikasi mustakillik davri tarixi masalalarini tarixiy nuqtai nazardan örganuvçi ilk tadqiqotlar vujudga keldi («Mustaqil Özbekiston tarixining dastlabki sahifalari», Davriy töplam, № 3, T., 2000; «Mustaqil Özbekiston taraqqiyotining ğoyaviy asoslari», T., 2001).
Hozir Özbekistonning eng qad. davrlaridan boşlab to bugungi kunga kadar davrini qamrab oluvçi köp jildli fundamental tadqiqot ustida iş olib borilmoqda. Mustaqillikning asosini mustahkamlaşda jamiyat tarixiy ongini hakllantiriş zarurligi e'tiborga olinib, tarixiy bilimlarni tarğib qiliş yölga qöyildi. Mustakillik davrida Özbekiston tarixçilarining maxsus «Özbekiston tarixi» jurnaliga asos solindi (1998). T. fanining eng dolzarb muammolarini muhokama etuvçi Yahyo Ğulomov nomidagi «Özbek xalqi va uning davlatçiligi tarixi» respublika muntazam ilmiy seminari taşkil etiddi. Özbekiston Respublikasi tarixçilar jamiyati tuziddi (1999). Ilk marotaba «Kadrlar tayyorlaş milliy dasturi»ga köra, T. fanining ta'lim tizimi bilan hamkorligi amaliyeti yölga qöyildi. Fan va ta'lim muştarakligi maktab partasidan boşlab, tarixçi kadrlar tayyorlaşga yönaltirilgan. Mustakillik yillarida tarixçilarning xalqaro ilmiy hamkorligining keng imkoniyatlari vujudga keldi. Özbekiston T. fanining aktual muammolari böyiça ilmiy anjumanlar ötkaziladigan markazga aylanib bormoqda. Özbek olimlari xalqaro grantlarda, YUNESKO tomonidan naşr etilayotgan «Markaziy Osiyo sivilizatsiyalari tarixi» nomli köp jildlik asarni tayyorlaşda iştirok etmoqdalar.
Ad.: Karimov I ., «Biz kelajagimizni öz qölimiz bilan quramiz» [«Tarixiy xotirasiz kelajak yöq»|, 7j., T., 1999; Axunova M., Lunin B., Istoriya istoriçeskoy nauki v Uzbekistane, T., 1970; Saidqulov T ., Örta Osiyo xalklari tarixining tarixşunosligidan lavhalar, 1-kitob, T., 1993; Tarixşunoslik oçerklari, 12 qism, T., 1994; Munirov Q., Xorazmda tarixşunoslik, T., 2002; Tarix fanining markazi, T., 2003.
Şoira Asadova.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАРИХ — 1) табиат ва жамиятдаги ҳар қандай ривожланиш жараёни. Шу маънода оламнинг яратилиш Т.и, Ер Т.и, барча фанлар Т.и ва б. тушунилади; 2) инсоният ва унинг маҳсули бўлган тамаддунлар ривожи, жамият ва давлатлар ўтмиши тараққиёти жараёнини ўрганувчи фан.
Т. фани — инсониятнинг бутун ўтмиши давомида жамият ҳаётида содир бўлган воқеа-ҳодисалар, жараёнларни (жамият ривожини) яхлит бир тарзда ўрганади. Т. фани ижтимоийгуманитар фанлар (фалсафа, социология, иқтисод, психология, санъатшунослик ва б.) тизимининг таркибий қисми. Т. фанининг бу гуруҳдаги ўрни унинг тадқиқот предмети ва усуллари билан белгиланади. Турли ижтимоий ва гуманитар фанлар жамият ҳаётининг алоҳида жиҳатларини ўрганса, Т. фанининг тадқиқот объекти — аҳоли, жамият, мамлакат, давлат ҳаётининг ўтмиши ва ҳозири ҳақидаги фактларни йиғиш, тахлил қилиш, тўпланган билимларни маълум бир тизимга солиш ва назарий жиҳатдан умумлаштиришдир. Т. фани ўтмишда содир бўлган жараён ва ҳодисалар орасидаги ўзаро боғликлик, уларнинг илдизи, Т.ни ҳаракатлантирувчи сабаблар, унинг мантиғи ва маъносини кўриш имконини беради. Ижтимоий ва гуманитар фанлар Т. тадқиқотлари натижаларигатаянади. Фанлараро ёндошув жамият ҳақидаги яхлит тасаввурни шакллантириб, ўтмишни ва ҳозирни англаш орқали жамият ривожи истиқболини кўра билишдек муҳим вазифани хал қилади.
Т. фанида, бошқа фанларда бўлганидек, муқаррар ихтисослашув амалга ошмоқда. Ҳоз. замон Т. фани алоҳида бўлимлар ва соҳалардан ташкил топган билимлар мажмуидир. Ихтисослашиш даражасига кўра, уларни бир неча гуруҳга ажратиш мумкин. Биринчи гурух,ни жамиятнинг (жаҳон Т.и) бутун ва алоҳида томонларини ўрганувчи бўлим ва соҳалар ташкил қилади. Инсоният Т.ининг айрим ҳодисалари алоҳида ўрганилади. Жаҳон Т.и ибтидоий жамият Т.и, ўрта асрлар Т.и, янги ва энг янги Т.га бўлинади. Ҳудудийгеографик тамойилга кўра, тарихан бир-бири билан боғлиқ йирик рнлар (Европа ва дунёнинг бошқа қисмлари, Қад. Шарқ, Ўрта Осиёнинг баъзи регионлари) ва алоҳида мамлакатлар ҳамда халкларга ажратилади. Комплекс муаммоларни тадқиқ қилиш бир гуруҳ мамлакат ва халқлар Т.ида рўй берган босқичий даврларни ва ҳодисаларни (Уйғониш даври, Реформация Т.и ва б.) ўрганиш заруратидан келиб чиқади. Жаҳон Т.ига глобал ёндашув билан бир қаторда микро тарих (шаҳар ва қишлоклар, алоҳида шахслар, кундалик маиший турмуш) ҳам ўрганилади. Т.нинг алоҳида томонларини ўрганиш Т. фанининг алоҳида соҳаларини ажратишни тақозо қилди (мас., ҳарбий Т., сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, дин, фан, хотинқизлар Т.и ва тендер тадқиқотлари, санъат, интеллектуал, маданият, дипломатия Т.и ва б.).
Иккинчи гуруҳни ёрдамчи ва махсус Т. фанлари ташкил қилади. Уларни алоҳида Т. фанларига ажратилиши ва ривожланиши Т. фанининг хусусий тадқиқот усулларини ишлаб чиқиш заруратидан келиб чиқади. Антропология, археология, этнография мустақил ўринга эга. Ёрдамчи Т. фанларига — манбашунослик, археография, палеография, геральдика, нумизматика киради. Махсус гуруҳ — бошқа фанлар эҳтиёжидан келиб чиқади (мас., табиий фанлар Т.и, техника Т.и, давлат ва ҳуқуқ Т.и). Т. фанининг тарихини тарихшунослик фани ўрганади.
Ўзбекистонда Т. фани. Т. фани асрлар давомида қўлёзма асарларда ифодаланган маиший ҳаёт, воқеа-ҳодисалар, тарихий персонажлар ва шахслар ҳақида ҳикоя қилишдек оддий баёнчиликдан, муайянтарихий контекстда тарихий ҳаёт йўлининг шаклланиши, босқичлари ва умумий қонуниятларини аниқлаш, умумлаштириш, таҳлил қилиш ва назарий хулосалар чиқариш каби мураккаб илмий йўлни босиб ўтди.
Ўзбекистоннинг энг қадимги Т.и ҳақида моддий маданият ёдгорлиютри ва археологик топилмалар маълумот беради. Мил. ав. 1мингйилликкаоидёзма манбалар, зардуштийларнинг муқадцас Авесто китобида, ахоманийлар даври китобаларида (Биҳистун, Нақши Рустам ва б.) Турон ва Мовароуннаҳрнинг табиати, халклари ҳақида маълумотлар келтирилган. Ўзбекистоннинг қадимги Т. и ҳақида Геродот, Ксенофонт, Ктесий, Полибий, Диодор, Страбон, Курций Руф, шунингдек, хитой, арман, араб муаллифлари яратган ёзма манбаларда маълумотларни учратиш мумкин. Асрлар давомида Ўзбекистон сиёсий, иқтисодий, ижтимоий, маънавий хаёти Т.и ҳақидаги маълумотлар сарой йилномачилари, тарихчилар, хонлар, подшоҳлар томонидан ёзилган қўлёзма манбалар шаклида жамлана борди. Ўрта асрлар тарихнавислигида сулолавий Т.га бағишланган Байҳақийнинг «Тарихи Байҳақий», Насавийнннг «Сийрат асСултон Жалол ад-Дин Манкбурни», Низомиддиннинг «Зафарнома», Шарафуддин Али Яздийнинг «Зафарнома», Фазлуллоҳ ибн Рузбехоннинг «Меҳмонномаи Бухоро», Ҳофиз Таниш алБухорийнинг «Абдулланома», Муҳаммад Юсуф муншийнинг «Тарихи Муқимхоний», Муҳаммад Амин Бухорийнмнг «Убайдулланома» каби асарлари яратилди.
Яъкубийнинг «Китоб албулдон» («Мамлакатлар хақида китоб»), Табарийнинг «Тарихи Табарий», Берунийнинг «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар»; маълум бир худуд тарихига оид — минтақавий услубдаги Наршахийнпнг «Тарихи Бухоро», Насафийншш «Китоб алқанд фи тарихи Самарқанд» («Самарканд тарихи ҳақида қанддек китоб») каби нодир қўлёзма манбаларда Ўрта Осиё мамлакатларининг географик ҳолати, йирик шаҳарлари ва аҳолиси, уларнинг турмуш тарзи ва машғулотлари, карвон йўллари, урушлар, ғалаёнлар, ижтимоийиқтисодий, сиёсий ҳаётига дойр турли маълумотлар баён этилган.
Ўрта асрлар тарихшунослигида Амир Темур ва темурийлар даври Т.и, айниқса, муфассал ёритилган. Уша даврда яратилган «Темур тузуклари», Низомиддин Шомийнинг «Зафарнома», Шарафуддин Али Яздийнинг «Зафарнома»; Абдураззоқ Самарқандийнинг «Матлаъ ус саъдайн ва мажмаъ улбаҳрайн» («Икки саодатли юлдузнинг чиқиши ва икки денгизнинг қўшилиш ўрни»); Мирхонднннг «Равзат уссафо» асарларида Амир Темур ва темурийлар салтанатининг ташкил топиши, ички ва ташки сиёсати, мамлакатнинг ижтимоийиктисодий ва маданий ҳаётига оид муҳим маълумотлар келтирилган.
Ўрта асрларда давлат ишлари, бошқарув тизими ҳақида маълумот берувчи Форобийнмнг «Фозил одамлар шаҳри», Юсуф Хос Ҳожибнинг «Қутадғу билиг», Низомулмулкниит «Сиёсатнома», Хондамириинг «Дастур алвузаро», Муҳаммад Боқирхоннинг «Мувазайи Жаҳонгирий» асарлари яратилди.
Ўрта Осиёда 3 та мустақил — Бухоро, Хива ва Қўқон хонликлари вужудга келиши билан, 17—19-а.ларда уларнинг Т.ига бағишлаб алоҳидаалоҳида асарлар яратилди. Узига хос услуб ва анъаналарга эга бўлган тарихнавислик мактаблари шаклланди. Бухоро ва Хива хонликлари Т. и Абулғозш Баҳодирхоннинг «Шажарайи турк» ва «Шажарайи тарокима», Муҳаммад Амин Бухорий, Мухаммад Шариф, Мирзо Шамс Бухорий, Мунис, Огахий, Баёний асарларида кенг ёритилган.
Муҳаммад Солиҳ Тошкандий, Мухаммад Ҳаким, Аваз Муҳаммад, Ниёз Муҳаммад, Мулла Олим Махдумҳожи асарларида Кўқон хонлиги Т. и баён этилди. Россия томонидан Ўрта Осиё ерларининг босиб олиниши арафасидаги воқеалар, жанглар тафсилотлари, Россиянинг мустамлакачилик сиёсати, 19-а.нинг 2ярми — 20-а. бошларида Аҳмад Дониш, Мирзо Абдулазим Сомий Бўстоний, Мирзо Салимбекларнинг Бухоро Т.ига оид асарларида келтирилади. Ушбу асарларда ўрта аср тарихнавислиги анъаналарига кўра, сиёсий, ижтимоий, иқтисодий, маънавий ҳаёт, ташқи алоқаларга оид маълумотлар гарчи муайян бир тартибда берилмаган бўлсада, жамият ҳаётининг турли йўналишлари бўйича қимматли маълумотларни кўрамиз.
Бу қўлёзма тарихий асарлар ўз даврининг илғор фикрли кишилари томонидан ёзилган бўлсада, ўша даврдаги ҳукмдорлар раъйидан ўтолмасдан, уларнинг манфаатларига мое қилиб ёзилганлигини, ўз даври ва муҳити, замонаси тартиблари, тараққиёт даражаси тафаккурининг хос кўринишлари таъсирини намоён қилади.
19-а.нинг 2ярмидан бошлаб Россиянинг Ўрта Осиёни босиб олишга қаратилган сиёсати туфайли Россия ҳукуматининг махсус топшириғини бажариш учун ўлкага келган рус ҳарбий мутахассислари, дипломатлари, сайёҳлари, савдогарлари ўз мемуарлари, саёҳати хотиралари ва ҳисоботларида ушбу мамлакат ва унинг халкдари Т.и, ижтимоийиқтисодий ва сиёсий аҳволи, моддий бойликларига оид маълумотларни тўплаб, ёзиб қолдирдилар (мас., Н. Муравьевнинг «Путешествие в Туркмению и Хиву в 1819 и 1820 гг.», 1822; Г. Мейендорфнинг «Путешествие из Оренбурга в Бухару в 1820 году», 1826; Н. Ханиковнинг «Описание Бухарского ханства», 1843; Н. И. Веселовскийнинг «Очерки историкогеографических сведений о Хивинском ханстве с древнейших времён до настояҳего», 1877; М. Терентьевнинг 3 жилдли «История завоевания Средней Азии», 1906; Д. Логофетнинг «Бухарское ханство под русским протекторатом», 1911; ва б.).
Ўрта Осиё Россия мустамлакасига айлантирилиши билан мустамлакачилик тузуми тартиботлари Т. соҳасидаги и.т. лар кўлами ва мавзусига ўз таъсирини кўрсатди. Рус тарихчиларининг юқорида зикр этилган Ўрта Осиё, жумладан, Ўзбекистон тарихига оид асарларининг аксарияти ўзининг бир ёқламалиги, метрополия манфаатларига хизмат қилишга мўлжалланганлиги билан ажралиб туради. Чор маъмурияти и.т. ишлари унинг манфаатларига хизмат қилишини назарда тутиб, маълум миқдорда маблағ ажратди. Айни пайтда илғор рус олимлари, шарқшуностарихчиларнинг фан манфаатлари учун Ўрта Осиё тарихи тадқиқотларини амалга ошириш тенденциясини ҳам кузатиш мумкин. 1895 й.да Тошкентда Туркистон археология ҳаваскорлари тўгараги ташкил этилди, у Октябрь тўнтаришигача фаолият кўрсатди, тарих, археология, нумизматика, этн. масалаларини ўрганишга салмоқли ҳисса қўшди. Маҳаллий миллат вакилларидан шарқшунос ҳаваскорлар, шарқ қўлёзмаларини тўпловчилар, қад. ёдгорликларни ўрганувчилар етишиб чикди: Абу Саид Маҳзум, Мирзо Абдураҳмон, Акром полвон Асқаров ва б. Тошкент давлат кутубхонасининг ташкил этилиши (1870), ўлкашунослар ва олимлар фаолиятида муҳим туртки бўлди. Ушбу кутубхона фондидан библиограф В.И.Межов томонидан тузилган Ўрта Осиё ва Туркистон Т.ига оид мақолалар, асарлар, газ. ва журнали материаллари тўпланган «Туркистон тўплами» (594 жилддан иборат) муҳим жой олди. Ўзбекистонни тарихиймаданий жиҳатдан ўрганишга Петербург унтининг шарқ факультети маълум ҳисса қўшди. Бу даврга келиб маҳаллий тадқиқотчилар гуруҳи шаклланди. В. Л. Вяткин Самарқанд ёдгорликларини ўрганиш жараёнида Улуғбек расадхонасини очди. В. В. Бартольд қад. қўлёзмалар маълумотларидан фойдаланиб, Ўрта Осиё ва Ўзбекистон тарихи ҳақида асарлар яратди («Туркестан в эпоху монгольского нашествия», 1898—1900; «Сведения об Аральском море и низовьях Амударьи с древнейших времён до XVII века», 1902; «К истории орошения Туркестана» ва б.).
20-а.нинг бошида миллий даврий матбуот «Садои Фартна», «Садои Туркистон», «Ойна», «Нажот», «Ҳуррият» саҳифаларида Ўзбекистон Т.и муаммоларига оид илк макрлалар эълон қилина бошлади. Бу мақолалар муаллифлари жадидчилик ҳаракати намояндалари бўлиб, улар мамлакат ривожи, миллатнинг тараққийси, ўзликни англашда Т. фанининг ролига алоҳида эътибор қаратдилар. Хусусан, Маҳмудхўжа Беҳбудий фаолиятида Т. муаммоларини ўрганиш муҳим аҳамият касб этди. Беҳбудий комил инсон бўлиб етишишда ва жамиятни бошқаришда Т. фанининг ўрни беқиёслигини таъкидлайди. У «Тарих ва жуғрофия», «Туркистон тарихи», «Сарт сўзи мажҳулдир» каби асарларида фақатгина Ватан Т.ини эмас, Европа ва жаҳон мамлакатлари Т.ини билиш зарурлиги ҳақида сўз юритади. Унинг «Мозий истиқболнинг тарозисидир», деган хитоби Т. тажрибасида ўзининг ҳаклигини исботлади. Беҳбудийнинг тарихийилмий қарашлари Ўзбекистон Т.ини ва уни яратиш йўлида ўзига хос илмий дастурдир.
Октябрь тўнтариши амалга ошиши билан, Совет тузумининг моҳиятидан келиб чиққан ҳолда, унга хос бўлган и.т.нинг ташкил этишнинг шакл ва усулларини, мақсад ва вазифаларини, методологиясини ишлаб чиқиш илгари суридди. Коммунистик партия мафкураси асосий эътиборни партия Т.и йўналишига қаратди, тарихий изланиш мактаблари йўқ қилиб ташланди, Т. фанини жадаллик билан сиёсатлаштириш ва ғоялаштириш жараёни юз берди, услубиятда «синфийлик» «бир хиллик» тамойили юзага келиб «тарихни синфнинг ўзи яратади» деган қоида қарор топди.
Тоталитар тузум зиддиятларига қарамасдан, шундай мураккаб шароитда олий таълим тизимида Т. таълимотининг вужудга келиши билан мутахассис тарихчи кадрлар тайёрлана бошланди. Т. фанининг ташкилий асослари мустаҳкамланди. Ўрта Осиё давлат унти, Самарқанддаги олий пед. интида кўлёзма китоблар, вақфномалар ва васиқалар йиғилиб, илмий талқин қилинди.
Т. фани ривожига Абдурауф Фитрат салмокли ҳисса қушди. Ўзбекистонда аграр суғориш Т.ига оид бир қанча вақф ҳужжатларини нашр к,илди(мас, Три документа по аграрному вопросу в Средней Азии, Л., 1933; Казийские документў XVI века, Т., 1937).
Ўзбекистонда Т. фанининг ривожида проф. Булат Солиевнинг ўрни алоҳида. Булат Солиев миллий Т. бўйича умумлашган асар яратишга уринган илк тадқиқотчи эди. У қад., ўрта аср, замонавий тарихчиларнинг турли хил ва кўплаб асарларини, шарқ қўлёзмалари маълумотларини жамлаб, улардан танқидий фойдаланиб, «Ўзбекистон тарихи. XV— XIX аернинг биринчи ярми», «Бухоро манғитлар сулоласи даврида» (1926), «Ўрта Осиё тарихи», «Ўрта Осиёда савдо капитали» китобларини езди. Афсуски, унинг асарларининг аксарияти НКВД томонидан ёқиб юборилган, унинг ўзи ҳам Ўзбекистон илғор миллий зиёлиларининг катта қисми қаторида сталинча қатағон сиёсати қурбони бўлди. Бу сиёсат Т. фанининг ривожланишига, албатта, салбий таъсир кўрсатди. Кўпгина тарихчилар қатағон қилинганлигига қарамай, 40—60й.лар Т. фанида маълум ютуклар юзага келди.
1943 й.да СССР ФАнинг Ўзбекистон филиали Тил, адабиёт ва тарих инти негизида Тарих институтининг ташкил этилиши Т. фани ривожида муайян босқич бўлди, тадқиқотларни маълум илмий йўналишлар ва режа асосида амалга ошириш йўлга кўйилди. Мутахассис илмий кадрлар тайёрлаш муҳим аҳамиятга эга бўлди. Кейинчалик Тарих ва археология инти тарихий тадқиқотлар бўйича илмий марказга айланди. Бу интнинг ташкил топиши, Ўзбекистон археологияси ва Т. фани ривожида 1ўзбек мутахассисархеологи Я. Ғуломовнинт ўрни алоҳидадир. Я. Ғуломов энг қад. даврлардан Ўзбекистонда суғорма деққончилик маданиятининг шаклланиши ва ривожланишида ирригациянинг аҳамияти; илк шаҳарларнинг вужудга келиши ва шаҳарсозлик маданиятининг тараққиёти Т.и, ўрта асрларда Ўзбекистоннинг ижтимоийиқтисодий тараққиёти муаммолари, қўшни мамлакатлар билан алоқалари Т.ини тадқиқ қилди (мас., «Хоразмнинг суғориш тарихи қадимги замонлардан ҳозиргача», Т., 1957, 1959). Я. Ғуломов кўпгина илмий нашрларга масъул муҳаррирлик хам қилди, у шогирдлар тайёрлаб, ўз илмий мактабини яратди.
Тарих инти ташкил этилган дастлабки йилларданоқ Ўзбекистон Т.ини яхлит бир тарзда мужассамлаштирган кўп жилдлик китоб яратиш ишлари бошланган эди. Бу иш 1947 й. якунланиб, 2 жилдли «Ўзбекистон халклари тарихи» китоби нашр этилди.
20-а.нинг 50—80й.ларида Ўзбекистоннинг ўрта асрлардаги сиёсий ҳаёти, ижтимоийиқтисодий муносабатлар, ер ва ундан фойдаланиш, аграр муносабатлар, сунъий суғориш тизими Т.и ҳақида қўлёзма асарлар, ҳужжатли манбалар, археологик ва этн. маълумотлар асосида ёзилган монографик тадқиқотлар вужудга келди. Т. фанининг бу йўналишини ўрганишга А.А.Семёнов, Я. Ғуломов, С. Азимжонова, А. Асқаров, М. Абдураимов, Р. Г. Мукминова, О. Чехович, А. Муҳаммаджоновлар салмоқли ҳисса қўшдилар.
Бу даврда Россиянинг Ўрта Осиёдаги мустамлакачилиги Т.ини ўрганишда Совет мафкураси расмий андозаларидан четга чиқишга йўл берилмади, Т. фани ниҳоятда сиёсийлаштирилиб, илмийтарихий тафаккур ҳукмрон мафкура назорати остида бўлганлиги туфайли жуда кўп масалаларнинг асл моҳиятини кўрсатиб бериш имкони бўлмади, натижада Т.ни сохталаштириш кучайиб кетди. 1958 й.да бўлиб ўтган «Ўрта Осиёни Россияга қўшиб олишнинг прогрессив аҳамияти». мавзусидаги бирлашган илмий сессияда Ўрта Осиёнинг Россия империясига «ихтиёрий қўшилиш»и ҳақидаги уйдирма фанга зўрлик билан киритилди. Бу мавзу тарихи билан шуғулланган тадқиқотчиларнинг муаммони холисона, ҳаққоний ёритиш имкониятлари чеклаб қўйилди. Бироқ бундай чеклашларга қарамай, Россия империяси мустамлакачилиги давридаги ижтимоийиқтисодий ҳаёт, бошқарув тизими, мустамлакачилик зулми ҳамда унга қарши қаратилган миллий озодлик ҳаракатлари каби масалаларга доир кўпгина архив материаллари ўрганилди ва илмий истеъмолга киритилди.
Т. фанида Совет даври тарихини ўрганиш ҳам ҳукмрон мафкура манфаатларига мослаштирилганлиги сабабли, Ўзбекистонда 1917 й.да Совет ҳокимиятининг ўрнатилиши, унинг ўлкадаги сиёсати, маҳаллий аҳолининг Совет ҳокимиятига муносабати ва унга қарши курашлари, большевикларнинг амалга оширган ижтимоийиқтисодий тадбирлари ва уларнинг оқибатлари, маданият соҳасидаги сиёсат, колхозлаштириш тарихи каби масалаларнинг моҳияти ҳаққрний ёритилмади. «Партиянинг раҳбарлик ва яратувчилик роли»ни кўрсатиш Т. фанининг энг муҳим вазифаси деб белгиланди. Бундай ёндашув асосида яратилган тадқиқотлар Совет ҳокимияти сиёсатини улуғлаш мақсадларига хизмат қилди. Совет мафкурасининг тазйиқига, давр зиддиятларига қарамай, тарихчилар томонидан жуда кўплаб архив манбаларининг илмий талқинини мужассамлаштирган, жумладан, 4 жилдли «Ўзбекистон тарихи» (1967—70 й.лар), 1 жилдли «Ўзбекистон тарихи» монографиялари; Тошкент, Самарканд, Қўқон, Андижон, Хива ва Бухоро ш.ларининг энг қад. даврларидан то 20-а. ўрталаригача бўлган тарихига багишланган илк фундаментал асарлар тайёрланди. Улар Ўзбекистоннинг қад. шаҳарлари тарихини умумлаштирилган тарзда акс эттирган тадқиқотлар сифатида қимматлвдир.
80й.ларнинг охиридаги ошкоралик жараёни Т. фани соҳасида тақикланган, нотўғри талқин қилинган муаммолар атрофида мунозара, янги фикрларни илгари суриш ва тадқиқот олиб бориш имкониятини вужудга келтирди. Т. фанининг энг долзарб муаммолари, уларни тадқиқ қилиш усули ва ёндашувларини аниклаб беришга қаратилган илмий анжуманлар ташкил қилинди. Бу даврга келиб Ватан тарихи нинг кўплаб етилган масалаларига янгича баҳо берилди: илгари «босмачилик» деб аталган миллий озоддик ҳаракатлари, Ўрта Осиёнинг Россияга «қўшиб олинган»лиги тўғрисида қизғин баҳсмунозаралар бўлиб ўтди; Ўзбекистондаги жамоалаштириш ва саноатлаштириш тарихи қайтадан кўриб чиқила бошлади.
Ўзбекистон Республикаси давлат мустақиллигига эришгач, Т. фани совет мафкураси ва унинг гоявий қолипларидан озод бўлди. Жамият ҳаётида амалга ошаётган муҳим ижтимоий жараёнлар Т. фани олдига ўзбек халқининг ҳаққоний тарихини яратиш, тараққиётнинг турли босқичларида жаҳон ҳамжамиятида унинг ўрни ва ролини аниқлаш, тарихий билимларни оммалаштириш ва таргиб қилиш орқали миллатнинг маънавийахлоқий қадриятлари, маданияти, қад. анъаналарига қайтиш вазифаларини қўйди.
90й.ларнинг ўрталарига қадар Т. бўйича янги назарий ендашувлар асосида бир қатор мактаб дарсликлари тайёрланди, 7 жилдга мўлжалланган Ўзбекистон тарихининг 3жилди, К.Шониёзов, Р. Аминова каби тадқикртчиларнинг монографиялари эълон қилинди.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси 1996 й.да Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Давлат ва жамият қурилиши академияси ҳузурида «Ўзбекистоннинг янги тарихи» марказини ташкил этиш ҳақида қарор қабул қилди. Мазкур марказда мамлакатимизнинг етакчи олимлари иштирокида 3 жилдли «Ўзбекистон тарихи» (Туркистоннинг Россия томонидан истило қилинишидан қоз. давргача) тайёрланди.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Махкамасининг «Ўзбекистон ФА Тарих института фаолиятини такомиллаштириш» ҳақидаги 1998 й. июль қарори Т. фанининг вазифаларини стратегик жиҳатдан ўзгартирди. Тарих инти республикада Т. тадқиқотларини мувофиклаштирувчи чинакам марказ мақомига кўтарилди. Интда ўз атрофига мамлакат тарихчиларини бирлаштириб, уларнинг саъйҳаракатлари билан мустақил давлат эҳтиёжларига мое янги йўналишлар заруриятидан келиб чиққан Ўзбекистон тарихига оид тадқиқотларни маълум бир тизимга солувчи «Ўзбек халқи ва унинг давлатчилиги тарихи» концепцияси ишлаб чиқилди. Мамлакатда Т. фани соҳасидаги и.т. лар ушбу концепция доирасида амалга оширилмоқда. Бу борада И. Каримовнинг тарихчи олимлар ва журналистлар билан учрашувида баён этган «Тарихий хотирасиз келажак йўқ» асари муғим роль ўйнади. Унда президентимиз: «...тарихчиларимиз миллатга унинг ҳаққоний тарихини кўрсатиб, исботлаб беришлари керак. Зотан, тарих — халқ маънавиятининг асосидир; ... биз ҳаққоний тарихимизни тиклашимиз, халқимизни, миллатимизни ана шу тарих билан қуроллантиришимиз зарур», деб таъкидлаб, тарихчи.пар олдига аник, вазифаларни қўйди.
Совет даврида ўрганиш тақиқланган, нотўғри талқин этилган мавзулар илмий холислик асосида — миллий мустақиллик нуқтаи назаридан қайтадан ўрганилди. Янги Ш1мий йўналишлар тадқиқ қилинди.
Ўзбек халқининг этногенези ва этник тарихини ўрганиш бугунги кунда Т. фанининг энг муҳим муаммосидир. Ўзбек халқи шаклланишининг асосий босқичлари, уларнинг этногенетик жараёнларда қатнашув даражаси, минтақанинг қадим автохтон ахолией билан тарихий ворисийлиги ва генетик алоқаларини ўрганишда К. Шониёзовнинг «Ўзбек халқининг шаклланиш жараёни» (Т., 2001) монографияси илк қадам бўлди.
Ўзбек халқи ва унинг давлатчилиги тарихига бағишланган «Ўзбекистон давлатчилиги тарихи очерклари»(Т., 2001) китоби (ўзбек ва рус тилларида) янги илмий йўналишдаги ишларнинг натижаси бўлди.
Маълумки, совет даврида Республикада давлатчилик терминини ишлатиш ҳам мумкин эмас эди. Мустақилликдан кейин Ўзбекистон давлатчилиги тарихининг энг кадимдан то ҳозиргача бўлган манзарасини акс эттирган асарлар вужудга келди (мас., Шониёзов К., «Қарлуқ давлати ва қарлуқлар. Ўзбек давлатчилиги тарихидан», Т., 1999; Азамат Зиё, «Ўзбек давлатчилиги тарихи», Т, 2000; Аъзамхўжаев С, «Туркистон мухторияти. Миллийдемократик давлатчилик қурилиши тажрибаси», Т., 2000).
Қад. ёзма манбалар талқинини амалга ошириш Ўзбекистоннинг энг қад. тарихини ўрганишда муҳим аҳамиятга эга. Бу соҳада жиддий тадқиқотлар амалга оширилди («Қадимги ёзма ёдгорликлар», А. Қаюмов, М. Исҳоқов, А. Отахўжаев ва б., Т., 2000; Авесто Яшт китоби, Т., 2001).
Ўзбекистоннинг қад. даври моддий маданияти ҳақидаги асарлар янги фактлар, далилфаразлар ва янги хулосаларни такдим қилди. Ўрта асрлар тарихини ўрганишга доир ишлар ўтган тарихшунослик босқичларидаги камчиликларни тўлдирмоқда (мас., Сулаймонов Р., «Древний Нахшаб», Т., 2000; Населенные пунктў Бухарского эмирата (А. Муҳаммаджонов тахрири остида), Т., 1999; Анорбоев А., Исломов У., Матбобоев Б., «Ўзбекистон тарихида қадимги Фарғона», Т., 2001; Мукминова Р., Филанович М., «Ташкент на перекрёстке истории. Очерки древней и средневековой истории города», Т., 2001; Каримов Э., «Йасавийа и ходжаганнакшбандийа: история действительная и вымышленная», Т., 2000; Аъзамова Г., «Сўнгги ўрта асрлар Ўрта Осиё шаҳарларида ҳунармандчилик ва савдо», Т., 2000).
Амир Темур ва темурийлар даври тарихи фаол, комплекс тадқиқ қилинган муаммолардан бири бўлди. 1996 й.да Амир Темур юбилейининг 660 йиллигининг нишонланиши бу мавзуга доир тадқиқотларнинг янада кенгайишида, Амир Темур шахси ҳақидаги тарихий ҳақиқатни тиклашда муҳим воқеа бўлди. Республика тарихчилари томонидан мазкур мавзуга оид монографик, коллектив тадқиқотлар, алохдца жиҳатлари тарихини ўрганишга бағишланган мақолалар эълон қилинди.
Россиянинг Ўрта Осиёдаги мустамлакачилиги ва унинг салбий оқибатлари ҳақида махфий архивлар, янги тарихий далиллар, тамомила янгича ендашувлар асосида ёзилган асарлар ва мақолалар вужудга келди (Ҳ. Зиёев, «Туркистонда Россия тажовузи ва ҳукмронлигига қарши кураш». XVIII— XX аср бошлари, Т., 1998).
20-а.даги маърифатпарварлик харакати — жадидчилик моҳиятини ўрганиш Т. тадқиқотларида янги йўналиш бўлди. Жадидчиликнинг сиёсий, ижтимоийиқтисодий замини, жадидларнинг маърифатпарварлик ва ислоҳотчилик ғоялари, мустақиллик ва тараққиёт учун курашлари тарихи, жадидлар тафаккури, миллий давлатчилик ғоялари янги илмий далиллар асосида назарий мушоҳада қилинди (Алимова Д., Рашидова Д., «Маҳмудхўжа Беҳбудий ва унинг тарихий тафаккури», Т.,и 1999 ва б.).
Ўлкада миллий озодлик ҳаракатлари, мустақиллик учун кураш тарихини ёритувчи жиддий тадқиқотлар яратилди. Муаллифлар бой архив манбаларга таяниб, ўлкадаги миллий озодлик ҳаракатининг пайдо бўлиши, ривожланиши ва мағлубиятга учраши сабабларини кенг илмий таҳлил қилдилар. Мавзу тадқиқотларига хориж тарихшунослиги ҳам жалб қилинди, улар тахлилига холислик мезони асосида ёндашилди. «Босмачилик» ҳаракатининг асл моҳиятини аниклаш, истиклолчилик ҳаракати тарихини даврлаштиришга уриндилар [мас., «Туркестан в начале XX века; к истории истоков национальной независимости», Т., 2000; Зиёева Д., «Туркистон миллий озодлик ҳаракати», Т., 2000; Ражабов К,., «Бухорога кизил армия босқини ва унга карши кураш: тарих ҳақиқати (1920—24 й.лар)», Т., 2002].
Совет тоталитар тузумининг асл моҳияти, сиёсий ва мафкуравий тазйиқ оқибатлари илмий холислик билан тадқиқ этилмоқда. Окт. тўнтариши туфайли зўрлик билан Совет давлатининг тузилиши, Ўрта Осиёда ўтказилган миллийҳудудий чегараланишнинг нокрнунийлиги ва унинг салбий оқибатлари, 30—50й.лардаги қатағонлар, мажбурий жамоалаштириш натижасида қ. х.нинг издан чиқиши, 80й.лардаги янги қатагонлар — «ўзбеклар иши» мавзулари янги архив маълумотлари асосида ўрганидди (мас., Алимова Д., Голованов А., «Ўзбекистон мустабид совет тузуми даврида: сиёсий ва мафкуравий тазйиқ оқибатлари». Т., 2000; «Тарих шоҳидлиги ва сабоклари. Чоризм ва совет мустамлакачилиги даврида Ўзбекистон миллий бойликларининг ўзлаштирилиши», Т., 2001; Шамсутдинов Р., Қишлоқ фожеаси. Т., 2003 ва б.). Ўзбекистон Республикаси мустакиллик даври тарихи масалаларини тарихий нуқтаи назардан ўрганувчи илк тадқиқотлар вужудга келди («Мустақил Ўзбекистон тарихининг дастлабки саҳифалари», Даврий тўплам, № 3, Т., 2000; «Мустақил Ўзбекистон тараққиётининг ғоявий асослари», Т., 2001).
Ҳозир Ўзбекистоннинг энг қад. даврларидан бошлаб то бугунги кунга кадар даврини қамраб олувчи кўп жилдли фундаментал тадқиқот устида иш олиб борилмоқда. Мустақилликнинг асосини мустаҳкамлашда жамият тарихий онгини ҳакллантириш зарурлиги эътиборга олиниб, тарихий билимларни тарғиб қилиш йўлга қўйилди. Мустакиллик даврида Ўзбекистон тарихчиларининг махсус «Ўзбекистон тарихи» журналига асос солинди (1998). Т. фанининг энг долзарб муаммоларини муҳокама этувчи Яҳё Ғуломов номидаги «Ўзбек халқи ва унинг давлатчилиги тарихи» республика мунтазам илмий семинари ташкил этидди. Ўзбекистон Республикаси тарихчилар жамияти тузидди (1999). Илк маротаба «Кадрлар тайёрлаш миллий дастури»га кўра, Т. фанининг таълим тизими билан ҳамкорлиги амалиети йўлга қўйилди. Фан ва таълим муштараклиги мактаб партасидан бошлаб, тарихчи кадрлар тайёрлашга йўналтирилган. Мустакиллик йилларида тарихчиларнинг халқаро илмий ҳамкорлигининг кенг имкониятлари вужудга келди. Ўзбекистон Т. фанининг актуал муаммолари бўйича илмий анжуманлар ўтказиладиган марказга айланиб бормоқда. Ўзбек олимлари халқаро грантларда, ЮНЕСКО томонидан нашр этилаётган «Марказий Осиё цивилизациялари тарихи» номли кўп жилдлик асарни тайёрлашда иштирок этмоқдалар.
Ад.: Каримов И ., «Биз келажагимизни ўз қўлимиз билан қурамиз» [«Тарихий хотирасиз келажак йўқ»|, 7ж., Т., 1999; Ахунова М., Лунин Б., История исторической науки в Узбекистане, Т., 1970; Саидқулов Т ., Ўрта Осиё халклари тарихининг тарихшунослигидан лавҳалар, 1-китоб, Т., 1993; Тарихшунослик очерклари, 12 қисм, Т., 1994; Муниров Қ., Хоразмда тарихшунослик, Т., 2002; Тарих фанининг маркази, Т., 2003.
Шоира Асадова.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.