Ta'rix
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 184-b. — ziyouz.com
Ta'rix (arab. — yuz bergan) — mumtoz adabiyotda maşhur kişilarning tuğilişi va vafoti, turli binoinşootlarning qurilişi, kitoblar ta'lifi va b. muhim voqea-hodisalar vaqtini anglatuvçi san'at. T. köpinça u yoki bu maşhur şaxsning vafoti munosabati bilan yozilgan. T.da qöllangan söz va iboralar, ularni taşkil etgan arab harflarining abjad rakami bilan qöşib hisoblanganda, ma'lum bir sana kelib çiqadi. Sanani biddiradigan söz yoki ibora T. moddasi, ularni taşkil etgan harflarning abjad böyiça yiğindisi jumal deyiladi. T. faqat mustaqil yozilmay, ba'zi bir asarlarning içida ham keladi.
T.da şoir közda tutgan sana söz yoki muammo usulida ifodalanadi. Şunga köra, T. sarih (oçiq, ravşan) va ta'miya (berkitilgan, yaşirilgan) kabi 2 turga bölinadi. T.ning sarih turida sana oçiq ifodalansa, ta'miyada avval T. moddasi topiladi. Mas., Karimbek Kamiy Çimkentdagi bir jome' mayejidining ta'mirlaniş sanasi haqida şunday yozadi:
Soli ta'mirin savol etgan kişi,
Ey Kamiy, ravşan javob etgil ango:
Mingu uç yuz ham ötuz erdi faqat,
Soli ta'rixi bu itmomi bino.
Kamiy bu yerda «mingu uç yuz ham ötuz» (hijriy 1330 y.) deb, mazkur mayejidning ta'mirlaniş sanasini oçiq bayon etadi.
T. öziga xos qonuniyat va poetik xususiyatlarga ega.
Zamonaviy adabiyotda Anisiy, Habibiy, Ğ.Ğulom, Ulfat, Çustiy va b. T. yozganlar. Arab yozuvi va abjad hisobiga asoslanganligi uçun hoz. kunda T. yoziş an'anasi töxtab qolgan.
Ad.: Adabiy turlar va janrlar, 2j., T., 1992.
Ergaş Oçilov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАЪРИХ (араб. — юз берган) — мумтоз адабиётда машҳур кишиларнинг туғилиши ва вафоти, турли биноиншоотларнинг қурилиши, китоблар таълифи ва б. муҳим воқеа-ҳодисалар вақтини англатувчи санъат. Т. кўпинча у ёки бу машҳур шахснинг вафоти муносабати билан ёзилган. Т.да қўлланган сўз ва иборалар, уларни ташкил этган араб ҳарфларининг абжад раками билан қўшиб ҳисобланганда, маълум бир сана келиб чиқади. Санани биддирадиган сўз ёки ибора Т. моддаси, уларни ташкил этган ҳарфларнинг абжад бўйича йиғиндиси жумал дейилади. Т. фақат мустақил ёзилмай, баъзи бир асарларнинг ичида ҳам келади.
Т.да шоир кўзда тутган сана сўз ёки муаммо усулида ифодаланади. Шунга кўра, Т. сариҳ (очиқ, равшан) ва таъмия (беркитилган, яширилган) каби 2 турга бўлинади. Т.нинг сариҳ турида сана очиқ ифодаланса, таъмияда аввал Т. моддаси топилади. Мас., Каримбек Камий Чимкентдаги бир жомеъ маежидининг таъмирланиш санаси ҳақида шундай ёзади:
Соли таъмирин савол этган киши,
Эй Камий, равшан жавоб этгил анго:
Мингу уч юз ҳам ўтуз эрди фақат,
Соли таърихи бу итмоми бино.
Камий бу ерда «мингу уч юз ҳам ўтуз» (ҳижрий 1330 й.) деб, мазкур маежиднинг таъмирланиш санасини очиқ баён этади.
Т. ўзига хос қонуният ва поэтик хусусиятларга эга.
Замонавий адабиётда Анисий, Ҳабибий, Ғ.Ғулом, Улфат, Чустий ва б. Т. ёзганлар. Араб ёзуви ва абжад ҳисобига асосланганлиги учун ҳоз. кунда Т. ёзиш анъанаси тўхтаб қолган.
Ад.: Адабий турлар ва жанрлар, 2ж., Т., 1992.
Эргаш Очилов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.