Tarix falsafasi
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 130–131-b. — ziyouz.com
Tarix falsafasi - tarixni falsafiy şarxlaş va baholaş. «T.f.» atamasi antik davr falsafasi va tarixnavisligida namoyon bölsada, uni fanga M.F.Volter kiritgan deb hisoblanadi. T.f.ning quyidagi yönalişlari bor: teologik (ilohiyot) T.f. — xudoning irodasini tarixni harakatga keltiruvçi kuç deb qisoblaydi; metafizik T.f. — heç qanday çegaralar va doiralar bilan çeklanmaydigan, turli şakl va körinişga kiradigan tuşunçalar tizimini T.f. deb biladi; idealistik T.f. — unda ğoyalar, insonning axloqiy tuşunçalari, ma'naviyruhiy keçinmalari asosida tarixga munosabat bildiriladi; naturalistik T.f. uçun inson hissiyoti va tuyğusi orqali olamni anglaş, ötmişga nazar soliş va uni baholaş asosiy mezondir; materialistik T.f. — unda iqtisodiy omillarga katta e'tibor beriladi; tarixni yönaltiruvçi kuç sifatida moddiy ehtiyoj va iktisodiy zaruriyat asos qilib olinadi. Tarixda şaxsning roliga qanday baho berilişiga qarab, alohida şaxsni ustun qöyib yoki jamoani birinçi qöyib fikr yuritadigan T.f. ham mavjud. T.f.da, şuningdek, tarix fani tuşunçasi, qonuniyatlari, tarixiy jarayon va inson, inson mohiyati, fe'latvori, xattiharakati, manfaati talqin etiladi.
T.f. ildizlari antik davr allomalari Gerodot va Fukididning tarixiy harakatga doir qaraşlariga borib taqaladi. U Polibiy, Posidoniy, Plutarx qaraşlarida nisbatan şakllandi. Avgustin esa ilohiy davlat tarixi falsafasini yaratdi va keyingi ming yillarda tarixiy tafakkurning şakllanişiga kuçli ta'sir körsatdi.
18-a.ga kelib T.f.ning yönalişlari tubdan özgardi. Tarixiy taraqqiyotda insonning ta'siri, örni va roli, tarixga inson qalbi, içki dunyosi, ma'naviyruhiy olami mahsuli sifatida qaraş tamoyillari şakllandi. Biroq, bunda ham turliça yondoşişlar mavjud edi. Çunonçi, Leybnits tarixda metafizik kuçlar va ğoyalar ustuvor deb tuşunsa, Gegel butun voqelikni tarix deb hisoblab, unda dunyoviy aklni ustun qöyadi. 19—20-a.larda tarixni anglaşda mavhum mantiq va tarixni biliş nazariyasi bilan bir katorda A. Şopengauer, Ya. Burkxardt, O.Şpengler tarixni tuşkunlik orqali anglaş, A.Toynbi optimizm, marksizm asosçilari esa tarixiy materializm ğoyalarini ilgari surdi.
Şarqda «T.f.» tuşunçasi öziga xos jihatlarga ega. Forobiy qaraşlariga köra, jamiyat taraqqiyotini ilohiy qonunlar boşqaradi. U Aristotelning jamiyat rivojlanişi xaqidagi ta'limotini öz xulosalari bilan boyitdi. Beruniy esa tarixiy taraqqiyot bosqiçlarini tabiat, astrologiya, astronomiya, keça va kunduz, fasllar almaşinuvi orqali örgandi. U «Hindiston», «Qadimgi xalqlardan qolgan yodgorliklar» asarlarida insoniyat tarixiga falsafiy nuqtai nazardan yondoşadi, tarixni anglaş, idrok etişda butunlay yangiça qaraşlarni örtaga taşlaydi. Beruniy dunyo tarixşunosligida asotirlar, afsonalar va rivoyatlardan ilmiy biliş hamda dunyoviy ta'limotga ötişda muhim hissa qöşdi.
Şarq T.f. bir neça yönalişda közga taşlanib, voqealar tahlili ibratli hikoyalar, pandnasihatlar, yuksak axloqiy meyorlar bilan muştarak holda olib boriladi. Ayrim hollarda tarixga geografikhududiy jihatdan yondoşiladi. Sayohatnomalar orqali jamiyat tarixi yaratiladi, podşoxlarning boşqaruv usuli, siyosati, uning mohiyati oçib beriladi.
Ad.: Toynbi A., Postijeniye istorii, M., 1991; Jörayev N., Tarix falsafasi, T., 1999.
Narzulla Jörayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАРИХ ФАЛСАФАСИ - тарихни фалсафий шархлаш ва баҳолаш. «Т.ф.» атамаси антик давр фалсафаси ва тарихнавислигида намоён бўлсада, уни фанга М.Ф.Вольтер киритган деб ҳисобланади. Т.ф.нинг қуйидаги йўналишлари бор: теологик (илоҳиёт) Т.ф. — худонинг иродасини тарихни ҳаракатга келтирувчи куч деб қисоблайди; метафизик Т.ф. — ҳеч қандай чегаралар ва доиралар билан чекланмайдиган, турли шакл ва кўринишга кирадиган тушунчалар тизимини Т.ф. деб билади; идеалистик Т.ф. — унда ғоялар, инсоннинг ахлоқий тушунчалари, маънавийруҳий кечинмалари асосида тарихга муносабат билдирилади; натуралистик Т.ф. учун инсон ҳиссиёти ва туйғуси орқали оламни англаш, ўтмишга назар солиш ва уни баҳолаш асосий мезондир; материалистик Т.ф. — унда иқтисодий омилларга катта эътибор берилади; тарихни йўналтирувчи куч сифатида моддий эҳтиёж ва иктисодий зарурият асос қилиб олинади. Тарихда шахснинг ролига қандай баҳо берилишига қараб, алоҳида шахсни устун қўйиб ёки жамоани биринчи қўйиб фикр юритадиган Т.ф. ҳам мавжуд. Т.ф.да, шунингдек, тарих фани тушунчаси, қонуниятлари, тарихий жараён ва инсон, инсон моҳияти, феълатвори, хаттиҳаракати, манфаати талқин этилади.
Т.ф. илдизлари антик давр алломалари Геродот ва Фукидиднинг тарихий ҳаракатга доир қарашларига бориб тақалади. У Полибий, Посидоний, Плутарх қарашларида нисбатан шаклланди. Августин эса илоҳий давлат тарихи фалсафасини яратди ва кейинги минг йилларда тарихий тафаккурнинг шаклланишига кучли таъсир кўрсатди.
18-а.га келиб Т.ф.нинг йўналишлари тубдан ўзгарди. Тарихий тараққиётда инсоннинг таъсири, ўрни ва роли, тарихга инсон қалби, ички дунёси, маънавийруҳий олами маҳсули сифатида қараш тамойиллари шаклланди. Бироқ, бунда ҳам турлича ёндошишлар мавжуд эди. Чунончи, Лейбниц тарихда метафизик кучлар ва ғоялар устувор деб тушунса, Гегель бутун воқеликни тарих деб ҳисоблаб, унда дунёвий аклни устун қўяди. 19—20-а.ларда тарихни англашда мавҳум мантиқ ва тарихни билиш назарияси билан бир каторда А. Шопенгауэр, Я. Буркхардт, О.Шпенглер тарихни тушкунлик орқали англаш, А.Тойнби оптимизм, марксизм асосчилари эса тарихий материализм ғояларини илгари сурди.
Шарқда «Т.ф.» тушунчаси ўзига хос жиҳатларга эга. Форобий қарашларига кўра, жамият тараққиётини илоҳий қонунлар бошқаради. У Аристотелнинг жамият ривожланиши хақидаги таълимотини ўз хулосалари билан бойитди. Беруний эса тарихий тараққиёт босқичларини табиат, астрология, астрономия, кеча ва кундуз, фасллар алмашинуви орқали ўрганди. У «Ҳиндистон», «Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар» асарларида инсоният тарихига фалсафий нуқтаи назардан ёндошади, тарихни англаш, идрок этишда бутунлай янгича қарашларни ўртага ташлайди. Беруний дунё тарихшунослигида асотирлар, афсоналар ва ривоятлардан илмий билиш ҳамда дунёвий таълимотга ўтишда муҳим ҳисса қўшди.
Шарқ Т.ф. бир неча йўналишда кўзга ташланиб, воқеалар таҳлили ибратли ҳикоялар, панднасиҳатлар, юксак ахлоқий меъёрлар билан муштарак ҳолда олиб борилади. Айрим ҳолларда тарихга географикҳудудий жиҳатдан ёндошилади. Саёҳатномалар орқали жамият тарихи яратилади, подшохларнинг бошқарув усули, сиёсати, унинг моҳияти очиб берилади.
Ад.: Тойнби А., Постижение истории, М., 1991; Жўраев Н., Тарих фалсафаси, Т., 1999.
Нарзулла Жўраев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.