Tarix instituti
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 128–129-b. — ziyouz.com
Tarix instituti TARIX INSTITUTI, Özbekiston Respublikasi Fanlar Akademiyasining Tarix instituti — Özbekistan, özbek xalqi va uning davlatçiligi tarixini örganuvçi, tarix sohasidagi i.t.larni muvofiqlaştiruvçi, yuqori malakali ilmiy kadrlar tayyorlovçi tadqiqot muassasasi. 1943 y. 4 noyab.da SSSR FA Özbekiston filiali Til, adabiyot va tarix inti negizida taşkil topgan. Dastlabki paytda intda sovet jamiyati tarixi, yangi tarix, kad. va örta asrlar tarixi, arxeologiya, etn. hamda huquq bölimlari bölgan. Özbekiston tarixini çuqur örganiş borasida olib borilgan i.t. işlari kölamining kengayganligi hamda yetarli ilmiy kadrlar tayyorlanganligi tufayli mustaqil i.t. institutlari — Falsafa va huquq inti (1958, Toşkent), Arxeologiya inti (1970, Samarkand) ajralib çiqqan.
Sovet davrida hukmron mafkura ta'sirining katta bölişiga qaramasdan int xodimlari tomonidan Özbekistonning eng k,ad., örta asrlar, mustamlaka davri böyiça yirik i.t. işlari amalga oşirilgan. T.i.ning rivojida Ya.Ğulomov, I.Möminov, M.Andreyev, O.Suxareva, K.Şoniyozov, P. Aminova, M. Oxunova, B.Lunin, H. Ziyoyev, R.Rajapova, D.Alimova va b. olimlarning xizmatlari katga böldi.
Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Özbekiston Respublikasi FA Tarix instituti faoliyatini takomillaştiriş töğrisida»gi karori (1998 y. 27 iyul) int taşkiliy tuzilmasi va tarix fanining vazifalarini strategik jihatdan özgartirdi. Uşbu qarorga köra, tarixçilar tomonidan milliy mustaqillik nuqtai nazaridan özbek xalqi va uning davlatçiligi tarixi konsepsiyasi işlab çiqilgan. Institutning tadqiqot işlari şu konsepsiya asosida amalga oşirilmoqda. T.i. Özbekiston hududlarida ilk davlatçilik asoslarini yuzaga keltirgan tarixiy şartşaroitlar va davlatning kelib çiqiş masalasini atrofliça taxlil etiş va aniqlaş; özbek xalqi etnogenezi muammolari böyiça arxeologik va barça turdagi yozma manbalar tadqiqotlari natijalarini jamlaş, har tomonlama ilmiyqiyosiy tahlil qiliş va muvofiqlaştiriş, eng qadimdan hozirga qadar davlatçilik tarixiy bosqiçlarida hududimizda yaşagan xalqlarning siyosiy, ijtimoiyiqtisodiy, madaniy va ma'naviy qayoti masalalarini örganiş, xolisona tadqiqotlar natijalari asosida ilmiy, ilmiyommabop asarlar, darsliklar yaratiş ustida iş olib boradi. Intda 30 dan ortiq monografiya, ilmiyommabop risola, 5 ta ilmiy töplam, 11 darslik va öquv qöllanmasi naşr etildi (1998—2004).
T.i. qoşida Respublika tarix tadqiqotlarini muvofiqlaştiruvçi kengaş; tarixiy adabiyotlar, darsliklar, öquv qöllanmalarini muhokama va çop etiş böyiça Respublika ekspert komissiyasi iş olib boradi. T.i.da doktorantura, aspirantura va tadqiqotçilik tizimi mavjud bölib, undan çet ellik tadqiqotçilar ham (jumladan, AQŞ, Koreya, Fransiya, Turkiya, Yaponiya va b. mamlakatlardan) foydalanadilar. T.i. qoşida tarix fanlari dri ilmiy darajasini oliş uçun ixtisoslaştirilgan ilmiy kengaş mavjud. T.i. negizida barça tarixçilarni birlaştiruvçi Yahyo Ğulomov nomidagi «Özbek xalqi va davlatçiligi tarixi» respublika ilmiy seminari muntazam faoliyat körsatadi.
T.i. «Özbekiston tarixi» ilmiy jurnaliga ega (1998 y. iyulda asos solingan, yilda 4 marta naşr etiladi). Şuningdek, i.t.lar böyiça davriy töplamlar, «Özbekiston tarixining dolzarb muammolariga yangi çizgilar» va «Özbekiston tarixining yangi sahifalari» turkumida ilmiyommabop töplamlar naşri yölga qöyilgan.
T.i. huzurida ÖzMU, Toşkent davlat şarqşunoslik inti, Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya unti, Samarkand davlat unti va Nizomiy nomidagi pedagogika unti iştirokida «Özbekiston tarixi» qöşma kafedrasi taşkil qilingan hamda tarix faniga ixtisoslaştirilgan Toşkentdagi 9, 216 va Buxorodagi 6 örta maktablar bilan hamkorlik olib boradi.
T.i.da xalqaro aloqalar keng yölga qöyilgan. Jumladan, sönggi yillarda Toşkentda ötkazilgan bir qator xalqaro anjumanlarning («Jadidçilik: islohot, yangilaniş, mustaqillik va taraqqiyot uçun kuraş», 1999, Germaniya bilan hamkorlikda; «Markaziy Osiyo tarix közgusida: ötmişdan kelajakka», 2002, Koreya bilan hamkorlikda; «Markaziy Osiyo sivilizatsiyalaşgan taraqqiyot yölida», 2003, Koreya bilan xdmkorlikda; «Şarq tarixida yoşlar harakati», 2003, Gollandiya bilan hamkorlikda) taşkilotçisi böldi. YUNESKO tomonidan naşr etilgan «Markaziy Osiyo sivilizatsiyalari tarixi» köp jildlik asarning mualliflari tarkibida int ilmiy xodimlari — D.Alimova, R.Mukminova, R.Rajapova, E. Karimov, A.Muhammadjonovlar qatnaşdilar.
T.i.ning Özbekiston davlatçiligi tarixi, moddiy madaniyat tarixi, etn., tarixiy etn. va etnik tarix, tarixşunoslik va ilmiy bibliografik axborot, mustamlaka davri tarixi, mustaqillik davri tarixi bölimlarida 20 ta fan dri, 25 ta fan nomzodi faoliyat körsatadi (2004).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАРИХ ИНСТИТУТИ, Ўзбекистон Республикаси Фанлар Академиясининг Тарих институти — Ўзбекистан, ўзбек халқи ва унинг давлатчилиги тарихини ўрганувчи, тарих соҳасидаги и.т.ларни мувофиқлаштирувчи, юқори малакали илмий кадрлар тайёрловчи тадқиқот муассасаси. 1943 й. 4 нояб.да СССР ФА Ўзбекистон филиали Тил, адабиёт ва тарих инти негизида ташкил топган. Дастлабки пайтда интда совет жамияти тарихи, янги тарих, кад. ва ўрта асрлар тарихи, археология, этн. ҳамда ҳуқуқ бўлимлари бўлган. Ўзбекистон тарихини чуқур ўрганиш борасида олиб борилган и.т. ишлари кўламининг кенгайганлиги ҳамда етарли илмий кадрлар тайёрланганлиги туфайли мустақил и.т. институтлари — Фалсафа ва ҳуқуқ инти (1958, Тошкент), Археология инти (1970, Самарканд) ажралиб чиққан.
Совет даврида ҳукмрон мафкура таъсирининг катта бўлишига қарамасдан инт ходимлари томонидан Ўзбекистоннинг энг к,ад., ўрта асрлар, мустамлака даври бўйича йирик и.т. ишлари амалга оширилган. Т.и.нинг ривожида Я.Ғуломов, И.Мўминов, М.Андреев, О.Сухарева, К.Шониёзов, P. Аминова, М. Охунова, Б.Лунин, Ҳ. Зиёев, Р.Ражапова, Д.Алимова ва б. олимларнинг хизматлари катга бўлди.
Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Ўзбекистон Республикаси ФА Тарих институти фаолиятини такомиллаштириш тўғрисида»ги карори (1998 й. 27 июль) инт ташкилий тузилмаси ва тарих фанининг вазифаларини стратегик жиҳатдан ўзгартирди. Ушбу қарорга кўра, тарихчилар томонидан миллий мустақиллик нуқтаи назаридан ўзбек халқи ва унинг давлатчилиги тарихи концепцияси ишлаб чиқилган. Институтнинг тадқиқот ишлари шу концепция асосида амалга оширилмоқда. Т.и. Ўзбекистон ҳудудларида илк давлатчилик асосларини юзага келтирган тарихий шартшароитлар ва давлатнинг келиб чиқиш масаласини атрофлича тахлил этиш ва аниқлаш; ўзбек халқи этногенези муаммолари бўйича археологик ва барча турдаги ёзма манбалар тадқиқотлари натижаларини жамлаш, ҳар томонлама илмийқиёсий таҳлил қилиш ва мувофиқлаштириш, энг қадимдан ҳозирга қадар давлатчилик тарихий босқичларида ҳудудимизда яшаган халқларнинг сиёсий, ижтимоийиқтисодий, маданий ва маънавий қаёти масалаларини ўрганиш, холисона тадқиқотлар натижалари асосида илмий, илмийоммабоп асарлар, дарсликлар яратиш устида иш олиб боради. Интда 30 дан ортиқ монография, илмийоммабоп рисола, 5 та илмий тўплам, 11 дарслик ва ўқув қўлланмаси нашр этилди (1998—2004).
Т.и. қошида Республика тарих тадқиқотларини мувофиқлаштирувчи кенгаш; тарихий адабиётлар, дарсликлар, ўқув қўлланмаларини муҳокама ва чоп этиш бўйича Республика эксперт комиссияси иш олиб боради. Т.и.да докторантура, аспирантура ва тадқиқотчилик тизими мавжуд бўлиб, ундан чет эллик тадқиқотчилар ҳам (жумладан, АҚШ, Корея, Франция, Туркия, Япония ва б. мамлакатлардан) фойдаланадилар. Т.и. қошида тарих фанлари дри илмий даражасини олиш учун ихтисослаштирилган илмий кенгаш мавжуд. Т.и. негизида барча тарихчиларни бирлаштирувчи Яҳё Ғуломов номидаги «Ўзбек халқи ва давлатчилиги тарихи» республика илмий семинари мунтазам фаолият кўрсатади.
Т.и. «Ўзбекистон тарихи» илмий журналига эга (1998 й. июлда асос солинган, йилда 4 марта нашр этилади). Шунингдек, и.т.лар бўйича даврий тўпламлар, «Ўзбекистон тарихининг долзарб муаммоларига янги чизгилар» ва «Ўзбекистон тарихининг янги саҳифалари» туркумида илмийоммабоп тўпламлар нашри йўлга қўйилган.
Т.и. ҳузурида ЎзМУ, Тошкент давлат шарқшунослик инти, Жаҳон иқтисодиёти ва дипломатия унти, Самарканд давлат унти ва Низомий номидаги педагогика унти иштирокида «Ўзбекистон тарихи» қўшма кафедраси ташкил қилинган ҳамда тарих фанига ихтисослаштирилган Тошкентдаги 9, 216 ва Бухородаги 6 ўрта мактаблар билан ҳамкорлик олиб боради.
Т.и.да халқаро алоқалар кенг йўлга қўйилган. Жумладан, сўнгги йилларда Тошкентда ўтказилган бир қатор халқаро анжуманларнинг («Жадидчилик: ислоҳот, янгиланиш, мустақиллик ва тараққиёт учун кураш», 1999, Германия билан ҳамкорликда; «Марказий Осиё тарих кўзгусида: ўтмишдан келажакка», 2002, Корея билан ҳамкорликда; «Марказий Осиё цивилизациялашган тараққиёт йўлида», 2003, Корея билан хдмкорликда; «Шарқ тарихида ёшлар ҳаракати», 2003, Голландия билан ҳамкорликда) ташкилотчиси бўлди. ЮНЕСКО томонидан нашр этилган «Марказий Осиё цивилизациялари тарихи» кўп жилдлик асарнинг муаллифлари таркибида инт илмий ходимлари — Д.Алимова, Р.Мукминова, Р.Ражапова, Э. Каримов, А.Муҳаммаджоновлар қатнашдилар.
Т.и.нинг Ўзбекистон давлатчилиги тарихи, моддий маданият тарихи, этн., тарихий этн. ва этник тарих, тарихшунослик ва илмий библиографик ахборот, мустамлака даври тарихи, мустақиллик даври тарихи бўлимларида 20 та фан дри, 25 та фан номзоди фаолият кўрсатади (2004).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.