Tarixiy geologiya
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 131–132-b. — ziyouz.com
Tarixiy geologiya - geologiyaning Yer pusti va Yerning geologik tarixi va rivojlaniş krnuniyatlarini butunligiça örganuvçi sohasi. T.g. geologik fanlar: stratigrafiya, paleontologiya, litologiya, petrologiya, geokimyo, tektonika, geofizika va regional geol. ning xulosalariga tayanadi. T.g.ning asosiy vazifalari — Yer pusti şakllanişining asosiy bosqiçlarini örganiş, toğ jinslari ğosil bölişining ketma-ketligini belgilaş, tirik organizm dunyosi rivojlaniş bosqiçlarini örganiş, endogen va ekzogen jarayonlar vaqtida paydo böladigan qonuniyatlarni aniqlaşdan iborat. T.g. foydali qazilmalarni hosil böliş şaroitlarini va ularni vaqtvaqti bilan özgarişlarini örganib, bular orqali ba'zi foydali qazilmalarni qidiriş va başoratlaş uçun material tayyorlab beradi. T.g. Yer pusti strukturasining şakllaniş tarixi (tarixiy geotektonika)ni ham örganadi, bunda Yer pöstining harakatlari va tektonik deformatsiyalari Yerda böladigan özgarişlarning muhim omillari hisoblanadi. T.g. çuqur magmatizm, vulkanizm va metamorfizmning rivojlanişi Yer pöstining deformatsiyasi bilan qonunan boğlanganligi masalalarida genetik petrografiyaga yaqindan yondaşadi. T.g.da boşqa bölimlardan ilgari stratigrafiya bölimi tuzilib, 19-a. ning boşlarida alohida mustaqil fan bölib şakllangan. 19-a.ning 2yarmida Ç.Darvin, Ç. Layel tadqiqotlari natijasida geol.ga evolyutsion ta'limot kirib keldi. T.g.ning fan soxasi bölib şakllanişi şu davrga töğri keladi. Geologik jarayonlarning asosiy rivojlaniş krnuniyatlari (geosinklinal va platformalarning vujudga kelişi va özgarişi, materiklarning şakllanişi, Yer tarixida magmatizm xarakterining özgarişi va b.) T.g.da yoritilgan, Yer pusti va planetaning töliq rivojlanişida umumiy yönaliş belgilangan. T. g. rivojlanişiga J. Kyuvye, U. Smit, şveysariyalik geolog A. Gresli hamda rus olimlari A.P. Karpinskiy, V.O. Kovalevskiy, N.M. Straxov va b. salmokli hissa qöşdilar. Bu sohada H.M. Abdullayevning ruda mintaqalari haqidagi nazariyalari ham muhim ahamiyatga ega böldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАРИХИЙ ГЕОЛОГИЯ - геологиянинг Ер пусти ва Ернинг геологик тарихи ва ривожланиш крнуниятларини бутунлигича ўрганувчи соҳаси. Т.г. геологик фанлар: стратиграфия, палеонтология, литология, петрология, геокимё, тектоника, геофизика ва регионал геол. нинг хулосаларига таянади. Т.г.нинг асосий вазифалари — Ер пусти шаклланишининг асосий босқичларини ўрганиш, тоғ жинслари ғосил бўлишининг кетма-кетлигини белгилаш, тирик организм дунёси ривожланиш босқичларини ўрганиш, эндоген ва экзоген жараёнлар вақтида пайдо бўладиган қонуниятларни аниқлашдан иборат. Т.г. фойдали қазилмаларни ҳосил бўлиш шароитларини ва уларни вақтвақти билан ўзгаришларини ўрганиб, булар орқали баъзи фойдали қазилмаларни қидириш ва башоратлаш учун материал тайёрлаб беради. Т.г. Ер пусти структурасининг шаклланиш тарихи (тарихий геотектоника)ни ҳам ўрганади, бунда Ер пўстининг ҳаракатлари ва тектоник деформациялари Ерда бўладиган ўзгаришларнинг муҳим омиллари ҳисобланади. Т.г. чуқур магматизм, вулканизм ва метаморфизмнинг ривожланиши Ер пўстининг деформацияси билан қонунан боғланганлиги масалаларида генетик петрографияга яқиндан ёндашади. Т.г.да бошқа бўлимлардан илгари стратиграфия бўлими тузилиб, 19-а. нинг бошларида алоҳида мустақил фан бўлиб шаклланган. 19-а.нинг 2ярмида Ч.Дарвин, Ч. Лайель тадқиқотлари натижасида геол.га эволюцион таълимот кириб келди. Т.г.нинг фан сохаси бўлиб шаклланиши шу даврга тўғри келади. Геологик жараёнларнинг асосий ривожланиш крнуниятлари (геосинклиналь ва платформаларнинг вужудга келиши ва ўзгариши, материкларнинг шаклланиши, Ер тарихида магматизм характерининг ўзгариши ва б.) Т.г.да ёритилган, Ер пусти ва планетанинг тўлиқ ривожланишида умумий йўналиш белгиланган. Т. г. ривожланишига Ж. Кювье, У. Смит, швейцариялик геолог А. Гресли ҳамда рус олимлари А.П. Карпинский, В.О. Ковалевский, Н.М. Страхов ва б. салмокли ҳисса қўшдилар. Бу соҳада Ҳ.М. Абдуллаевнинг руда минтақалари ҳақидаги назариялари ҳам муҳим аҳамиятга эга бўлди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.