Tarixiy janr
Manba: ÖzME, 8-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 132–134-b. — ziyouz.com
Tarixiy janr TARIXIY JANR, tarixiy mavzudagi asarlar — adabiyot va san'atdagi asosiy janr yoki mavzulardan biri; tarixiy ötmiş mavzuida yozilgan asarlar turkumi.
Badiiy adabiyotning asosiy vazifalaridan biri tarixiy ötmişda sodir bölgan voqealar, yaqin yoki olis ötmişda yaşagan tarixiy şaxslarga bağişlangan asarlar yaratişdir. Ilmiy tadqiqotlardan farqli ölaroq, yozuvçi yoki şoir tarixiy mavzudagi asarda tarix haqiqatiga suyangan holda töqimadan ham samarali foydalanadi. Yozuvçi yoki şoir tarixiy şaxslar bilan birga şu şaxslar obrazini yorqin mujassamlantiriş, tasvir etilayotgan davr manzarasini keng va atrofliça yoritiş maqsadida töqima qahramonlar obrazini asarga olib kiradi. Tarixiy mavzuda asar yozuvçi muallifdan tasvir etilayotgan davr hayotini yoki tarixiy şaxsning hayoti va faoliyatini tarix hujjatlari (arxiv materiallari, xotiralar va h.k.) asosida örganiş, şu davrning tarixiy koloritini haqqoniy ifodalaş, personajlar nutqida öşa davr kişilari tiliga xos xususiyatlarni aks ettiriş talab etiladi. Yozuvçi yoki şoirning tarixiy mavzuga murojaat etişdan maqsadi, kitobxonlarni tarixiy ötmişdagi muhim voqealar, tarixiy şaxslar hayoti va faoliyati bilan taniştiriş, ularda öz xalqining tarixiy ötmişiga nisbatan hurmat tuyğusini uyğotiş va şu yöl bilan ma'rifatli avlodni tarbiyalaş; zamondoşlarni tarixiy ötmiş voqealaridan, tarixiy şaxslarning hayoti va faoliyatidagi ibratli tomonlardan saboq olişga undaş; bugungi voqelikdagi ayrim noxuş voqea va hodisalarga tarixiy ötmiş voqealarini tasvirlaş orqali munosabat bildirişdir.
Tarixiy ötmiş mavzui asosan nasrning roman, qissa va hikoya, dramaturgiyaning tragediya va drama, şuningdek, şe'riyatning doston, ballada, lirik şe'r kabi janrlarida yoritiladi. Jahon adabiyotida tarixiy ötmiş mavzui U. Şekspir va F.Şşiyerttt tragediyalari, V.Skott, J.Golsuorsi, L.N. Tolstoy va b. yozuvçilarning roman larida katta mahorat bilan yoritilgan.
Jahon adabiyotidagi tarixiy ötmiş hayotidan olingan ayrim asarlar, mas., A.Dyuma romanlari yoki A.S. Puşkinning «kiçik tragediyalar»ida tarixiy haqiqatdan çekiniş, hatto tarixiy haqiqatga zid hodisalarni tasvirlaş hollari uçraydi. A.S.Puşkin «Motsart va Salyeri» asarida buyuk nemis kompozitorini Salyeri tomonidan zaharlangan, deb Motsartning ölimi sababini mutlaqo notöğri talqin qilgan. Bunday hollar jahon adabiyotida şu vaqtgaça yozuvçining badiiy niyati bilan boğliq holda izohlab kelinadi. Ammo T.j.ning taraqqiy etişi bilan yozuvçi yoki şoirdan tarix haqiqatiga sodiqlik talab etila boşladi.
Özbek adabiyotida zamonaviy tarixiy asar birinçi marta Abdulla Qodiriy tomonidan yaratildi. Yozuvçining «Ötgan kunlar» romani bilan özbek adabiyotida tarixiy roman janri maydonga keldi. Oybek «Qutluğ qon» romanida Qodiriy boşlab bergan tarixiy roman an'analarini rivojlantirdi va «Navoiy» romani bilan tarixiybiografik roman janriga tamal toşini qöydi. Keyinçalik O.Yoqubov «Uluğbek xazinasi», XX.Krdirov «Yulduzli tunlar», Muhammad Ali «Sarbadorlar» romanlari bilan tarixiy roman janrini yangi bosqiçga olib çiqdilar. Dramaturgiyada tarixiy mavzuda asar yoziş tajribasini Fitrat «Abulfayzxon» tragediyasi bilan boşlab berdi. Keyinçalik şu janrda Uyğun va Izzan Sultonning «Alişer Navoiy», Hamid Olimjonnnt «Muqanna», Şayxzodaning «Jaloliddin Manguberdi» va «Mirzo Uluğbek», Abdulla Oripovning «Sohibqiron» singari tragediyalari vujudga keldi va bu asarlar tarixiy şaxs obrazini yaratişda dramaturgiyaning badiiy imkoniyatlari katta ekanini namoyiş etdi. Şe'riyatda esa turli davrlarda Rafik, Möminning «Qapçiğay», Oybekning «Navoiy» va «Hamza», Sulton Jöraning «Bruno», Usmon Azimning «Xalil Sulton», Azim Suyunning «Sarbadorlar» singari dostonlari yaratilib, ular tarixiy mavzudagi dostonlarning badiiy tamoyillarini belgilab berdi.
Şoirlar tarixiy ötmiş manzaralarini hayotiy voqealar va qahramonlar obrazi orqali tasvir etiş bilan birga köplab ertakdostonlar ham yaratdilar. Ammo ularni T.j.ga kiritib bölmaydi. Negaki, tarixiy mavzudagi har qanday asarda tarixiylik asosiy badiiy mezon bölişi va yozuvçi öz asarida tarix haqiqatiga qat'iy rioya qilişi lozim. Mas., Navoiyning «Saddi Iskandariy» dostonida Iskandar Zulkarnayn (Aleksandr Makedonskiy) obrazi mavjudligiga qaramay, uni tarixiy yoki tarixiybiografik asar, deb bölmaydi.
Tasviriy san'atda T.j. jamiyat tarixidagi ijtimoiy siyosiy ahamiyatga ega bölgan tarixiy voqealar va arboblarni tasvirlaşga asoslanadi. Odatda ötmişni tasvirlaydigan T.j., şuningdek, yaqin ötmişda röy bergan va tarixiy ahamiyati zamondoşlar tomonidan tan olingan voqealarni aks ettirişni ham öz içiga oladi; köpinça maişiy janr, portret, manzara kabi boşqa janrlar bilan, ayniqsa, harbiy voqealarning tarixiy mazmunini yorituvçi batal janri bilan çatişib ketadi. T.j. rivoji tarixiy nuqtai nazarlar, ijtimoiysiyosiy qaraşlar taraqqiyoti bilan, yuksaliş davrlari esa ijtimoiy qaramaqarşiliklar şaroiti, ijtimoiy harakatlar, millatlarning özligini anglaşining ösişi, san'atda ilğor ijtimoiy ğoyalarni aks ettirilişi bilan boğliq. T.j.da köpinça tarixiy kuçlarning dramatik töqnaşuvi, milliy ozodlik kuraşlari, xalqqa tarixni harakatga keltiruvçi faol kuç sifatida qaraş kabilar uzining badiiy ifodasini topadi. T.j. qadimdan — ibtidoiy jamoa davridan bölib ötgan muhim voqealarni eslaş, xotirlaş va şu xotiralarni tasvirlaş zaminida yuzaga kelgan. Old Osiyo, K,ad. Misr, Örta Osiyo, Eron hududlarida harbiy yurişlar, podşo, harbiy qömondonlarning faoliyatini madh etuvçi köp jussali murakkab kompozitsiyali asarlar yuzaga kelgan; mamlakatlar içki hayoti, taşqi aloqalar, elçilar qabuli va b. voqealar rassomlar va haykaltaroşlarning asarlarida öz ifodasini topdi. Jumladan, Tuproqqal'a devoriy rasmlari va haykallari, Afrosiyob devoriy rasmlari va b. Yunonistonda muhim voqealar, tarixiy şaxsning qiyofalari afsonaviy obraz va kompozitsiyalarda ifodalandi. Qad. Rimda T.j. öz taraqqiyotining yangi bosqiçiga kötarildi, asarlar özining öta realligi va tafsiloti bilan diqqatga sazovor, bu jihatlar, ayniqsa, relyefli kompozitsiyalarda namoyon böldi. Örta asrlarda diniy mavzulardagi asarlarda tarixiy voqealar ham tasvirlandi. Osiyo mamlakatlarida T.j.da salmokli asarlar yaratildi, bu ayniqsa, devoriy rasmlar va voqeaband relyeflarda köp uçraydi, miniatyura va monumental san'atda keng rivojlandi.
Uyğoniş davrida T.j. mustaqil janr sifatida şakllandi, 17—18-a.larda yetakçi janr darajasiga kötarildi (D.Velaskes, P. Rubens va b.), tarixiy portretlarga e'tibor kuçaydi (haykaltaroş J. Gudon, rassom J. Reynolde, J. David va b.), 19-a.dan T.j.da insoniyat tarixida bölib ötgan muhim voqealar, xalq boşiga tuşgan oğir musibatlar asarlarda öz ifodasini topdi (F. Goyya, O.Delakrua va b.). 19-a. 2yarmi Yevropa san'atida yaratilgan asarlarda romantik ruh kuçli bölsa, peredvijniklar asarlarida tanqidiy ruh yetakçi böldi. 20-a. bösağasida ramziy umumlaşma asarlar yaratiş, tarixiy portretlar işlaş keng yoyildi. 20-a. jahon madaniyatida mavjud bölgan turli oqim va yunalişlar T.j. asarlarida ham namoyon böldi (P. Pikasso, A. Fujeron, O.Diks, G.Gros, R.Guttuzo, D.Rivera, D.Sikeyros va b.).
Özbekiston tasviriy san'aatida T.j. qadimdan şakllangan va taraqqiy etgan. T.j.ning dastgoh şakllari 20- a. 30y.laridan rivojlandi. Mahalliy rassomlardan B.Hamdamiy, A. Abdullayev, Ş. Hasanova va b. ijodida tarixiy şaxslarni gavdalantiriş muhim örin tutadi. 50—60y.lardan özbek tasviriy san'atiga keng kölamda mahalliy rassomlarning kirib kelişi T.j. mavzu va uslubining rangbarangligini ta'minladi. M.Nabiyev, R. Çoriyev, J. Umarbekov va b. rassomlar ijodida T.j.ga oid asarlar yuzaga keldi. Mustaqilliqdan söng tarixga, ötmişga murojaat etiş va e'tiborning ortişi T.j.ni yanada yuksalişini belgilab berdi: Jaloliddin Manguberdi, AlFarğoniy, Amir Temur kabilarga bağişlangan tarixiy turkum asarlar yaratildi.
Naim Karimov, Ne'mat Abdullayev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ТАРИХИЙ ЖАНР, тарихий мавзудаги асарлар — адабиёт ва санъатдаги асосий жанр ёки мавзулардан бири; тарихий ўтмиш мавзуида ёзилган асарлар туркуми.
Бадиий адабиётнинг асосий вазифаларидан бири тарихий ўтмишда содир бўлган воқеалар, яқин ёки олис ўтмишда яшаган тарихий шахсларга бағишланган асарлар яратишдир. Илмий тадқиқотлардан фарқли ўлароқ, ёзувчи ёки шоир тарихий мавзудаги асарда тарих ҳақиқатига суянган ҳолда тўқимадан ҳам самарали фойдаланади. Ёзувчи ёки шоир тарихий шахслар билан бирга шу шахслар образини ёрқин мужассамлантириш, тасвир этилаётган давр манзарасини кенг ва атрофлича ёритиш мақсадида тўқима қаҳрамонлар образини асарга олиб киради. Тарихий мавзуда асар ёзувчи муаллифдан тасвир этилаётган давр ҳаётини ёки тарихий шахснинг ҳаёти ва фаолиятини тарих ҳужжатлари (архив материаллари, хотиралар ва ҳ.к.) асосида ўрганиш, шу даврнинг тарихий колоритини ҳаққоний ифодалаш, персонажлар нутқида ўша давр кишилари тилига хос хусусиятларни акс эттириш талаб этилади. Ёзувчи ёки шоирнинг тарихий мавзуга мурожаат этишдан мақсади, китобхонларни тарихий ўтмишдаги муҳим воқеалар, тарихий шахслар ҳаёти ва фаолияти билан таништириш, уларда ўз халқининг тарихий ўтмишига нисбатан ҳурмат туйғусини уйғотиш ва шу йўл билан маърифатли авлодни тарбиялаш; замондошларни тарихий ўтмиш воқеаларидан, тарихий шахсларнинг ҳаёти ва фаолиятидаги ибратли томонлардан сабоқ олишга ундаш; бугунги воқеликдаги айрим нохуш воқеа ва ҳодисаларга тарихий ўтмиш воқеаларини тасвирлаш орқали муносабат билдиришдир.
Тарихий ўтмиш мавзуи асосан насрнинг роман, қисса ва ҳикоя, драматургиянинг трагедия ва драма, шунингдек, шеъриятнинг достон, баллада, лирик шеър каби жанрларида ёритилади. Жаҳон адабиётида тарихий ўтмиш мавзуи У. Шекспир ва Ф.Шшыерттт трагедиялари, В.Скотт, Ж.Голсуорси, Л.Н. Толстой ва б. ёзувчиларнинг роман ларида катта маҳорат билан ёритилган.
Жаҳон адабиётидаги тарихий ўтмиш ҳаётидан олинган айрим асарлар, мас., А.Дюма романлари ёки А.С. Пушкиннинг «кичик трагедиялар»ида тарихий ҳақиқатдан чекиниш, ҳатто тарихий ҳақиқатга зид ҳодисаларни тасвирлаш ҳоллари учрайди. А.С.Пушкин «Моцарт ва Сальери» асарида буюк немис композиторини Сальери томонидан заҳарланган, деб Моцартнинг ўлими сабабини мутлақо нотўғри талқин қилган. Бундай ҳоллар жаҳон адабиётида шу вақтгача ёзувчининг бадиий нияти билан боғлиқ ҳолда изоҳлаб келинади. Аммо Т.ж.нинг тараққий этиши билан ёзувчи ёки шоирдан тарих ҳақиқатига содиқлик талаб этила бошлади.
Ўзбек адабиётида замонавий тарихий асар биринчи марта Абдулла Қодирий томонидан яратилди. Ёзувчининг «Ўтган кунлар» романи билан ўзбек адабиётида тарихий роман жанри майдонга келди. Ойбек «Қутлуғ қон» романида Қодирий бошлаб берган тарихий роман анъаналарини ривожлантирди ва «Навоий» романи билан тарихийбиографик роман жанрига тамал тошини қўйди. Кейинчалик О.Ёқубов «Улуғбек хазинаси», ХХ.Крдиров «Юлдузли тунлар», Муҳаммад Али «Сарбадорлар» романлари билан тарихий роман жанрини янги босқичга олиб чиқдилар. Драматургияда тарихий мавзуда асар ёзиш тажрибасини Фитрат «Абулфайзхон» трагедияси билан бошлаб берди. Кейинчалик шу жанрда Уйғун ва Иззан Султоннинг «Алишер Навоий», Ҳамид Олимжонннт «Муқанна», Шайхзоданинг «Жалолиддин Мангуберди» ва «Мирзо Улуғбек», Абдулла Ориповнинг «Соҳибқирон» сингари трагедиялари вужудга келди ва бу асарлар тарихий шахс образини яратишда драматургиянинг бадиий имкониятлари катта эканини намойиш этди. Шеъриятда эса турли даврларда Рафик, Мўминнинг «Қапчиғай», Ойбекнинг «Навоий» ва «Ҳамза», Султон Жўранинг «Бруно», Усмон Азимнинг «Халил Султон», Азим Суюннинг «Сарбадорлар» сингари достонлари яратилиб, улар тарихий мавзудаги достонларнинг бадиий тамойилларини белгилаб берди.
Шоирлар тарихий ўтмиш манзараларини ҳаётий воқеалар ва қаҳрамонлар образи орқали тасвир этиш билан бирга кўплаб эртакдостонлар ҳам яратдилар. Аммо уларни Т.ж.га киритиб бўлмайди. Негаки, тарихий мавзудаги ҳар қандай асарда тарихийлик асосий бадиий мезон бўлиши ва ёзувчи ўз асарида тарих ҳақиқатига қатъий риоя қилиши лозим. Мас., Навоийнинг «Садди Искандарий» достонида Искандар Зулкарнайн (Александр Македонский) образи мавжудлигига қарамай, уни тарихий ёки тарихийбиографик асар, деб бўлмайди.
Тасвирий санъатда Т.ж. жамият тарихидаги ижтимоий сиёсий аҳамиятга эга бўлган тарихий воқеалар ва арбобларни тасвирлашга асосланади. Одатда ўтмишни тасвирлайдиган Т.ж., шунингдек, яқин ўтмишда рўй берган ва тарихий аҳамияти замондошлар томонидан тан олинган воқеаларни акс эттиришни ҳам ўз ичига олади; кўпинча маиший жанр, портрет, манзара каби бошқа жанрлар билан, айниқса, ҳарбий воқеаларнинг тарихий мазмунини ёритувчи баталь жанри билан чатишиб кетади. Т.ж. ривожи тарихий нуқтаи назарлар, ижтимоийсиёсий қарашлар тараққиёти билан, юксалиш даврлари эса ижтимоий қарамақаршиликлар шароити, ижтимоий ҳаракатлар, миллатларнинг ўзлигини англашининг ўсиши, санъатда илғор ижтимоий ғояларни акс эттирилиши билан боғлиқ. Т.ж.да кўпинча тарихий кучларнинг драматик тўқнашуви, миллий озодлик курашлари, халққа тарихни ҳаракатга келтирувчи фаол куч сифатида қараш кабилар узининг бадиий ифодасини топади. Т.ж. қадимдан — ибтидоий жамоа давридан бўлиб ўтган муҳим воқеаларни эслаш, хотирлаш ва шу хотираларни тасвирлаш заминида юзага келган. Олд Осиё, К,ад. Миср, Ўрта Осиё, Эрон ҳудудларида ҳарбий юришлар, подшо, ҳарбий қўмондонларнинг фаолиятини мадҳ этувчи кўп жуссали мураккаб композицияли асарлар юзага келган; мамлакатлар ички ҳаёти, ташқи алоқалар, элчилар қабули ва б. воқеалар рассомлар ва ҳайкалтарошларнинг асарларида ўз ифодасини топди. Жумладан, Тупроққалъа деворий расмлари ва ҳайкаллари, Афросиёб деворий расмлари ва б. Юнонистонда муҳим воқеалар, тарихий шахснинг қиёфалари афсонавий образ ва композицияларда ифодаланди. Қад. Римда Т.ж. ўз тараққиётининг янги босқичига кўтарилди, асарлар ўзининг ўта реаллиги ва тафсилоти билан диққатга сазовор, бу жиҳатлар, айниқса, рельефли композицияларда намоён бўлди. Ўрта асрларда диний мавзулардаги асарларда тарихий воқеалар ҳам тасвирланди. Осиё мамлакатларида Т.ж.да салмокли асарлар яратилди, бу айниқса, деворий расмлар ва воқеабанд рельефларда кўп учрайди, миниатюра ва монументал санъатда кенг ривожланди.
Уйғониш даврида Т.ж. мустақил жанр сифатида шаклланди, 17—18-а.ларда етакчи жанр даражасига кўтарилди (Д.Веласкес, П. Рубенс ва б.), тарихий портретларга эътибор кучайди (ҳайкалтарош Ж. Гудон, рассом Ж. Рейнольде, Ж. Давид ва б.), 19-а.дан Т.ж.да инсоният тарихида бўлиб ўтган муҳим воқеалар, халқ бошига тушган оғир мусибатлар асарларда ўз ифодасини топди (Ф. Гойя, О.Делакруа ва б.). 19-а. 2ярми Европа санъатида яратилган асарларда романтик руҳ кучли бўлса, передвижниклар асарларида танқидий руҳ етакчи бўлди. 20-а. бўсағасида рамзий умумлашма асарлар яратиш, тарихий портретлар ишлаш кенг ёйилди. 20-а. жаҳон маданиятида мавжуд бўлган турли оқим ва йуналишлар Т.ж. асарларида ҳам намоён бўлди (П. Пикассо, А. Фужерон, О.Дикс, Г.Грос, Р.Гуттузо, Д.Ривера, Д.Сикейрос ва б.).
Ўзбекистон тасвирий санъаатида Т.ж. қадимдан шаклланган ва тараққий этган. Т.ж.нинг дастгоҳ шакллари 20- а. 30й.ларидан ривожланди. Маҳаллий рассомлардан Б.Ҳамдамий, А. Абдуллаев, Ш. Ҳасанова ва б. ижодида тарихий шахсларни гавдалантириш муҳим ўрин тутади. 50—60й.лардан ўзбек тасвирий санъатига кенг кўламда маҳаллий рассомларнинг кириб келиши Т.ж. мавзу ва услубининг рангбаранглигини таъминлади. М.Набиев, Р. Чориев, Ж. Умарбеков ва б. рассомлар ижодида Т.ж.га оид асарлар юзага келди. Мустақиллиқдан сўнг тарихга, ўтмишга мурожаат этиш ва эътиборнинг ортиши Т.ж.ни янада юксалишини белгилаб берди: Жалолиддин Мангуберди, АлФарғоний, Амир Темур кабиларга бағишланган тарихий туркум асарлар яратилди.
Наим Каримов, Неъмат Абдуллаев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.